Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Բնության և նոր սահմանադրության համատեղելիությունը.«Կենսոլորտ»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

Գործող Սահմանադրության մեջ նշվում է (Հոդված 10), որ պետությունն ապահովում է շրջակա միջավայրի պահպանությունը եւ վերականգնումը, բնական պաշարների ողջամիտ օգտագործումը: Նոր սահմանադրությամբ պետությունը ոչ թե ապահովում, այլ խթանում է: Արդյոք նոր սահմանադրությամբ պետությունն ազատվում է իր պարտականություններից և ով է այսուհետ լինելու բնապահպաական խնդիրների հասցեատերը: Նոր սահմանադրության և բնության համատեղելիության մասին զրուցել ենք ԵՊՀ Իրավագիտության ֆակուլտետի Քաղաքացիական դատավարության ամբիոնի դասախոս Հեղինե Հախվերդյանի հետ:

Հաղորդման սղագրություն

Ողջույն հարգելի ռադիոլսողներ, նաև՝ ռադիոդիտողներ: «Լրատվական ռադիո»-ի եթերում իր աշխատանքն է սկսում «Կենսոլորտ» հաղորդումը: Տաղավարում աշխատում է Լուսինե Հովակիմյանը: Հանրաքվեին ընդառաջ կփորձենք անդրադառնալ սահմանադրական փոփոխություններին, հատկապես՝ բնապահպանական ոլորտին վերաբերող կետերին: Տաղավարում հյուրընկալել եմ ԵՊՀ Էկոլոգիական իրավունքի գիտաուսումնական կենտրոնի գիտաշխատող, ԵՊՀ քաղաքացիական դատավարության ամբիոնի դասախոս Հեղինե Հախվերդյանին: Ողջո՛ւյն:
_ Բարև ձեզ:
-Նախ և առաջ կխնդրեմ մի փոքր հատված լսել Արա Պապյանի մեկնաբանությունից, այնուհետև կսկսենք քննարկել:
Հոդված 10. « Պետությունն ապահովում է շրջակա միջավայրի պահպանությունը և վերականգնումը, դրական պաշարների ողջամիտ օգտագործումը»: Սա սահմանադրական պարտավորություն է: Հոդված 12-ում ասվում է՝ «պետությունը խթանում է». այսինքն՝ ինքն այլևս չի ապահովում, խթանում է, ու դու այլևս չես կարող դիմել, օրինակ, Սահմանադրական դատարան և մեղադրել ինչ-որ ընկերության, որը Թեղուտի հերն անիծում է , և պետությունից պահանջես, որ նա ապահովի: Ընդունենք, որ ապահովել և խթանել, դրանք տարբեր բաներ են: Պետությունն էլ կասի՝ այո՛, ես խթանում եմ երկու անգամ, երեք, բայց չի խթանվում: Ապահովման խնդիր չկա: Սա տիպիկ փոփոխություն է՝ հօգուտ մեծ ընկերությունների: Այս մարդիկ չեն ուզում այդ տուգանքները՝ թեկուզ ձևական, թեկուզ խիստ փոքր, որ ամեն անգամ վճարում են ինչ-որ բաների համար, չեն ուզում վճարել այլևս:
_ Խնդրեմ, Հեղինե՛: Որքանո՞վ եք համաձայն այն մտքի հետ, որ Սահմանադրության փոփոխություններն ուղղված են հատկապես ի աջակցություն մեծ ընկերների, և որքանո՞վ են այս փոփոխություններն արտոնություններ տալիս մեր երկրում հանքարդյունահանող ընկերություններին:
_ Անկեղծ ասած, ես հարցին կուզենայի մոտենալ մի քիչ մասնագիտական տեսանկյունից, ոչ թե՝ ընկերությունների: Ես կուզանայի գնահատել նախագծում առաջարկվող ձևակերպման բովանդակությունը և համեմատել գործող Սահմանադրության կարգավորման հետ: Իրականում, այո՛, «խթանել» բառն իր բովանդակային ծանրաբեռնվածությամբ շատ ավելի պակաս է ենթադրում/շատ ավելի թույլ է/, քան՝ «ապահովելը»: «Ապահովել» նշանակում է, որ պետությունն ունի պոզիտիվ պարտականություն՝ իրականացնելու որոշակի գործողություններ, ապահովելու շրջակա միջավայրի պահպանությունը, անվտանգությունը, նաև՝ շրջակա միջավայրի և դրա առանձին բաղադրիչների որոշակի որակ, որը բավարար է մարդու՝ առողջ և բարենպաստ միջավայրում ապրելու իրավունքի պատշաճ իրակացման համար: Բնականաբար, մենք այստեղ պետության բեռն էականորեն պակասեցնում ենք՝ փոխարինելով «ապահովել» պարտավորությունը՝ «խթանել»՝ ավելի քիչ պարտավորեցնող բառով:
_ Բնապահպանները մտավախություն ունեն, որ սա ոչ թե պետության համար պարտականությունների թոթափում է, այլ, պարզապես, դրա վերացում: Օրինակ՝ բնապահպան Ինգա Զարաֆյանը նշում էր, որ եթե մինչ այժմ ինչ-որ հարցերով կարող էիր գոնե դատական համակարգին դիմել և ասել, որ պետությունը չի իրականացրել իր այս գործառույթները, և դա կարող էր հիմք լինել որոշ հարցեր լուծելու համար, ապա Սահմանադրության այսպիսի փոփոխությունները կխթանեն, որպեսզի դատարանում քեզ ուղղակի ասեն, որ պետությունն այլևս չունի այդպիսի պարտավորություն, և այն, ինչ պիտի արվեր, արդեն արվել է: Այս տեսանկյունից ինչ կասեք:
_ Իրականում մեկնաբանել, որ պետությունն այլևս որևէ պարտականություն չի կրում շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում, կարծում եմ՝ միամտություն կլինի, որովհետև անկախ այս դրույթի փոփոխությունից՝ շարունակելու է գործել օրենսդրություն: Օրենսդրությունն ամրագրում է որոշակի ինստիտուտներ, պետական մարմինների որոշակի գործառույթներ, որոնք ուղղված են շրջակա միջավայրի պահպանությանը, բնական ռեսուրսների ողջամիտ օգտագործմանը: Բայց եթե մենք փորձենք այս դրույթը կապել դատական պաշտպանության իրավունքի հետ, փոխվում է իրավիճակն այնքանով, որ այս դրույթին զուգահեռ հրաժարվելով Սահմանադրության նախագծում յուրաքանչյուրի առողջ և բարենպաստ միջավայրում ապրելու իրավունքի ամրագրումից (նոր նախագծում չկա նման ձևակերպում), մենք նաև փոխում ենք այդ իրավունքի դատական պաշտպանության ձևը: Այսօր գործող Սահմանադրության պայմաններում յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի դիմելու Սահմանադրական դատարան, եթե խախտվել են Սահմանադրությամբ ամրագրված նրա իրավունքները: Եթե մենք նախագծում չենք ամրագրում յուրաքանչյուրի՝ առողջ և բարենպաստ միջավայրում ապրելու իրավունքը, որը մարդու հիմնարար իրավունքներից է, մենք նաև դրանով, ըստ էության, հնարավորություն չենք տալիս այդ իրավունքի խախտման դեպքում հայցելու Սահմանադրական դատարանի պաշտպանությունը: Սա չի նշանակում, որ այդ իրավունքի այս կամ այն բաղադրիչի խախտման դեպքում քաղաքացիները կամ իրավաբանական անձինք զրկվում են այլ դատարաններ դիմելու իրավունքից: Այստեղ մենք ուղղակի գործ ունենք Սահմանադրական դատարանի իրավունքների պաշտպանությունը մի կողմ դնելու հետ:
_ Կարո՞ղ ենք ասել, որ մի քանի աստիճանով ավելի կբարդանա դատական համակարգով բնապահպանական ինչ-որ խնդիրների լուծումների հասնելը:
_ Միանշանակ ասել չեմ կարող: Մենք այստեղ ուղղակի փոխում ենք իրավունքների պաշտպանության ձևը, այսինքն՝ առողջ և բարենպաստ շրջակա միջավայրում ապրելու իրավունքի խախտման դեպքերում վերանում է Սահմանադրական դատարան դիմելու իրավունքը:
_ Փորձենք մի փոքր անդրադառնալ մյուս դրույթներին: Մասնավորապես՝ դրույթ կա, որով այսուհետ յուրաքանչյուր ոք ինքն է պարտավոր հոգ տանել շրջակա միջավայրի մասին. բնապահպանները նույնպես նշում էին, որ դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես պիտի յուրաքանչյուր մարդ հոգ տանի իր շրջապատի մասին: Այս դրույթի մասին ի՞նչ կասեք, իրավական տեսանկյունից ի՞նչ կարող են նկատի ունենալ, որովհետև նոր Սահմանադրությունը բավականին լեցուն է այնպիսի արտահայտություններով, որոնք իրավական տեսանկյունից մեկնաբանելը մի փոքր բարդ է: Կարծում եմ՝ մասնագիտական առումով կկարողանաք ավելի մանրմասն ներկայացնե;:
_ Սահմանադրության նոր նախագծում կա ձևակերպում, ընդ որում՝ նույն հոդվածի հաջորդ դրույթն է, որ յուրաքանչյուր ոք պարտավոր է հոգ տանել շրջակա միջավայրի պահպանության մասին: Այս ձևակերպումը նորույթ չէ, նմանատիպ՝ մի քիչ ավելի հարուստ ձևակերպում, առկա է նաև գործող Սահմանադրության մեջ, որը հետևյալ կերպ է հնչում. «Յուրաքանչյուր ոք, անձամբ և այլոց հետ համատեղ, պարտավոր է հոգ տանել շրջակա միջավայրի պահպանության մասին»: Նման ձևակերպումը, ըստ էության, ես դրական եմ գնահատում, որովհետև ունի փիլիսոփայական, մեթոդական և դաստիարակչական կարևոր նշանակություն, որովհետև բոլորս՝ որպես պետության քաղաքացիներ, նաև կրում ենք որոշակի պարտականություն՝ ինքներս մեր գործողություններով վնաս չպատճառելու շրջակա միջավայրին: Սա իսկապես կարևոր է, որովհետև որպես քաղաքացիներ՝ մենք պետք է ունենանք որոշակի գիտակցություն՝ ամեն մեկս մեր մասով կրելու պատասխանատվություն հանրային բարիքի պահպանության համար: Բայց երբ նայում ենք այս դրույթին դրան նախորդող ձևակերպման համատեքստում, որտեղ գրված է, որ «պետությունը խթանում է», ու դրա կողքին տեսնում ենք, որ «յուրաքանչյուր ոք պարտավոր է», այս դեպքում ես գտնում եմ՝ մենք հավասարակշռության որոշակի խախտում ունենք. պետությունը՝ որպես հանրային իշխանության կրող, ընդամենը կրում է ոչ պոզիտիվ պարտավորություն, զուտ խթանում է, իսկ յուրաքանչյուր քաղաքացի, ով ավելի փոքր հնարավորություններ ունի, կրում է պարտավորություն: Այստեղ, կարծում եմ, որոշակի անհամապատասխանություն՝ դիսբալանս ունենք:
_ Արդյո՞ք դա նշանակում է, որ այսուհետ, եթե, օրինակ, քաղաքացիների վրա կբարդվի անտառահատման այս կամ այն դեպքը, իրենց իրավունքները պակաս պաշտպանված կլինեն, քանի որ իրենց համար ևս մի դրույթ է ավելանում, որ ինքը պարտավոր է խթանել շրջակա միջավայրի պահպանությանը: Իսկ այս դեպքում պետության դերը չի նշվում, թեև պետությունն իր հերթին ևս պարտավոր է: Այս տեսանկյունից արդյո՞ք օրենքը թույլ չի տալիս ավելի շատ մեղք բարդել քաղաքացու վրա, և քաղաքացիներն ավելի խոցելի չեն դառնում:
_ Մեղք բարդելու տեսանկյունից ես ձեզ հետ չեմ համաձայնվի, որովհետև երբ խոսքն այս կամ այն իրավախախտման մասին է, այդ դեպքում, բնականաբար, պետք է պատասխանատվություն կրի այն անձը, ով թույլ է տվել օրենսդրության խախտում՝ կլինի անտառահատում, շրջակա միջավայրի ապօրինի բնօգտագործման այլ դեպք, թափոնների հետ վարվելու կանոնների խախտում: Սա այլ հարց է. այսինքն՝ անկախ այս ձևակերպումից՝ իրավախախտում թույլ տված անձը ենթակա է պատասխանատվության՝ օրենքով սահմանված կարգով: Այս օրինակը ցույց չի տալիս, որ քաղաքացին ավելի խոցելի է դառնում: Ես զուտ պատասխանատվության բեռի բաշխման առումով փորձեցի համեմատել «պետությունը խթանում է» և «յուրաքանչյուր ոք պարտավոր է» ձևակերպումները: Եթե մենք ունենայինք նույնպիսի ձևակերպում, ինչպիսին գործող Սահմանադրության մեջ կա, որ՝ այո՛, «պետությունն ապահովում է» և «յուրաքանչյուր ոք պարտավոր է», մենք կունենայինք նորմալ հավասարակշռություն՝ պետության և քաղաքացիների պարտավորությունների միջև:
_ Ի՞նչ վեճ կարող է առաջանալ այս հակասության արդյունքում: Ինչպիսի՞ խնդիրներ կարող են առաջանալ:
_ Կոնկրետ այս դեպքում քաղաքացիների խոցելիության տեսանկյունից միակ խնդիրը, որ տեսնում եմ, սահմանադրական պաշտպանությունից հրաժարվելն է: Այստեղ մենք մեկ քայլ հետ ենք գնում գործող իրավակարգավորումից:
_ Իսկ բնապահպանների համար իրավիճակը որքանո՞վ կբարդանա Սահմանադրության ընդունումից հետո: Մենք գիտենք, որ բավական ակտիվ են էկոլոգիական շարժումները. ի՞նչ է սպասվում նրանց այս Սահմանադրության ընդունումից հետո:
_ Ձեր բարձրացրած հարցն ավելի գլոբալ է և Սահմանադրության հետ կապված է այնքանով, որքանով պետության համար չի ամրագրվում շրջակա միջավայրի պահպանությունն ապահովելու հստակ գործառույթ: Բայց եթե մենք հարցին նայում ենք նաև ընկերությունների գործունեության տեսանկյունից, ես կուզանայի նախագծում հավելել նաև մեկ այլ փոփոխություն. 86-րդ հոդվածում, որտեղ ամրագրված են պետության քաղաքականության հիմնական նպատակները, ի տարբերություն գործող Սահմանադրության, որտեղ ամրագրվում է պետության հստակ գործառույթը՝ ի շահ ներկա և ապագա սերունդների՝ ապահովել շրջակա միջավայրի պահպանությունը, առաջարկվող փոփոխություններում պետության նպատակների շարքում նշված չէ շրջակա միջավայրի պահպանությունը:
_ Ի՞նչ այլ դրույթներ կան, որոնք, ըստ Ձեզ, կարող են խնդիր առաջացնել, կամ գիտեք, որ դրանց շուրջ տարակարծությունները շատ են, բայց ինքներդ խնդիր չեք տեսնում և կարծում եք, որ բավականին դրական կետեր են:
_ Առաջարկվող փոփոխություններում միայն 12-րդ հոդվածն է ուղղակիորեն առնչվում շրջակա միջավայրի պահպանությանը: Կան ևս երկու ընդհանուր դրույթներ, որոնք ուղղակիորեն շրջակա միջավայրի պահպանությանը չեն առնչվում, բայց որոշ դեպքերում կարող են նաև տարածվել այս հարաբերությունների վրա: Մասնավորապես՝ նախագծի 50-րդ հոդվածը, որը սահմանում է ընդհանրապես տեղեկատվություն ստանալու ազատության իրավունքը, ի տարբերություն գործող Սահմանադրության, որտեղ էկոլոգիական տեղեկատվության տրամադրմանը նվիրված էր առանձին դրույթ (մասնավորապես` նշվում էր. «տեղական ինքնակառավարման մարմինները և դրանց պաշտոնատար անձինք պատասխանատվություն են կրում շրջակա միջավայրին վերաբերող տեղեկատվությունը չտրամադրելու կամ մերժելու համար»), մենք նոր նախագծում հրաժարվել ենք այդ ձևակերպումից և ունենք մեկ ընդհանրական հոդված՝ տեղեկատվություն ստանալու ազատության մասին, որն ընդհանրապես վերաբերվում է տեղեկատվական ամբողջ դաշտին, նաև՝ շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտին: Այստեղ որոշ քննարկումներ կան, որ նման ձևակերպումից հրաժարվելը գուցե խնդիրներ է առաջացնում, բայց, անկեղծ ասած, ես գտնում եմ, որ մեկ հոդվածի շրջանակում ընդհանրապես տեղեկատվական ամբողջ դաշտը ծածկելը խնդրահարույց չէ: Շատ ավելի կարևոր է, որ հետագայում արդեն ընթացիկ օրենսդրությամբ մշակվեն արդյունավետ մեխանիզմներ ու կատարելագործվեն եղածները: Ես պիտի նշեմ, որ տեղեկատվության ազատության մասով մեր իրավական դաշտը հարաբերական առումով ավելի կայացած է, բայց այստեղ խնդիրը հիմնականում մեխանիզմների կատարելագործման մեջ է. հոդվածներն առանձնացնելը, ըստ էության, դեռևս արդյունավետություն չի ապահովում:
_ Եթե վերանանք Սահմանադրույթունից, մինչ այժմ էլ բնապահպանները օրենսդրական բազմաթիվ բացթողումներ են արձանագրել: Հատկապես՝ կուզենայի Ձեր ուշադրությունը գրավել ՀԷԿ-երի հետ կապված խնդրին. մեզ մոտ գետերի վրա ՀԷԿ-երի կառուցման թույլտվության սահմանափակում, որպես այդպիսին, չկա. այսինքն՝ մի գետի վրա քանի ՀԷԿ կարող է կառուցվել և այլն: Մեզ համար ավելի կարևոր են Սահմանադրությամբ հաստատված դրույթնե՞րը, թե՞ դրանց ավելի մասնավոր օրենքները. օրինակ՝ Սևանի մասին կա օրենք, Հողային օրենսգիրք ունենք, Ջրային օրենսգիրք ունենք: Փորձենք հասկանալ՝ բնապահպանության տեսանկյունից որքանո՞վ են կարևոր Սահմանադրությունը և ընդհանուր օրենքները, որոնք վերաբերում են հենց կոնկրետ գետերին:
_ Ըստ կարևորության դրանք համեմատելը, ես կարծում եմ, կոռեկտ չէ, որովհետև Սահմանադրությունը՝ որպես Մայր օրենք, և ընթացիկ օրենսդրությունը՝ որպես հիմնական հարաբերությունները կարգավորող կանոնների, նորմերի ամբողջություն, միմյանց չեն փոխարինի:
_ Նկատի ունեմ՝ Սահմանադրության նոր տարբերակը և մեր ունեցած օրենքները չե՞ն հակասում իրար:
_ Ուղղակի հակասությունների մասին խոսել այս պարագայում չի կարելի, որովհետև սահմանադրական դրույթներն իրենց բովանդակությամբ բավականին ընդհանրական են: Դրանից հետո ընդունվող ընթացիկ օրենսդրությունը և ենթաօրենսդրական դաշտն ուղղված են սահմանադրական դրույթները կյանքի կոչելուն: Դրա համար այս դեպքում ուղղակի հակասությունների մասին խոսելը, կարծում եմ, այդքան էլ ճիշտ չէ: Այլ խնդիր է, որ մենք կարող ենք որոշակի բարդություններ ունենալ՝ կապված կարգավորման արդյունավետության հետ: Բայց ամեն դեպքում Սահմանադրությունն իրավական կարգավորման հարթությունում ունի այլ գործառույթ, ընթացիկ օրենսդրությունը՝ այլ: Եվ դրանք որևէ կերպ միմյանց չեն փոխարինում:
_ Ամեն դեպքում փորձենք Սահմանադրությունից դուրս մի փոքր խոսել նաև մյուս օրենքների մասին: Հատկապես՝ կցանկանայի խոսել Սևանի մասին օրենքի շուրջ: Իմ սուբյեկտիվ կարծիքով, այս օրենքը սկսել է բավականին ձևական բնույթ կրել: Ի՞նչ կասեք, որքանո՞վ ճիշտ կլինի թարմացնել Սևանի մասին օրենքը, և ինչ դրույթներով ճիշտ կլինի այն համալրել:
_ Թույ տվեք այս հարցին հպանցիկ չանդրադառնալ: Ես, որպես սկզբունք, ցանկացած օրենքի դեպքում ձեռնպահ եմ մնում միանգամից ասել՝ եկեք վերանայենք: Դրանք որոշակի ոլորտներ կարգավորելու համար հիմնարար, կարևոր փաստաթղթեր են: Ցանկացած օրենքի վերանայման հիմքում պետք է լինեն բավականին հանգամանալից վիճակագրական, պրակտիկայի վերլուծություններ, օրենքի կիրառմանն առնչվող տարբեր սուբյեկտների մետ անցկացված ուսումնասիրություններ: Այս ամենը պետք է հիմնավորապես համադրվի, վերլուծություններ արվեն, և դրա հիման վրա նոր նախանշվեն օրենքների վերանայման ուղղությունները: Սա միայն Սևանին չի վերաբերում, այլ՝ ընդհանրապես ցանկացած իրավական ակտի փոփոխությանը: Մենք հաճախ ենք լսում հայտարարություններ առանձին օրենքների փոփոխության մասին, բայց որպեսզի այս փոփոխությունները լինեն արդյունավետ և կայուն, դրանց հիմքում պետք է իսկապես վերլուծություններ լինեն, որ մենք տարին մեկ օրենք փոխելու խնդիր չունենանք: Ցավոք, մեր պրակտիկայում կան դեպքեր, որ նույն օրենքում տարվա մեջ մի քանի անգամ փոփոխություններ են լինում: Սա ցանկալի իրավիճակ չէ և՛ կիրառողների, և՛ տնտեսվարողների տեսանկյունից, որովհետև իրավական դաշտը, ըստ էության, պետք է լինի կանխատեսելի:
_ Հասկանալի է: Ուղղակի կոնկրետ Սևանի պարագայում վերջին շրջանում մենք գիտենք, որ ջրառի քանակ ավելացրեցին, ջրի մակարդակի անընդհատ փոփոխություններ և ձկնապաշարի հետ կապված խնդիրներ կան: Այսինքն՝ Սևանն ինքնին արդեն բավականին մեծ փոփոխությունների է ենթարկվել: Մեզ մոտ ջրային ռեսուրսներին վերաբերող շատ օրենքներում, եթե չեմ սխալվում, կա վերանայման օրենք կամ դրույթ, որը կատարվում է մի քանի տարին մեկ, կամ նշված ժամանակացույցից ավելի վաղ, եթե հատուկ պայմաններ են առաջացել: Օրինակ՝ արարատյան արտեզյան ավազանի պարագայում ինքնաշատրվանող հորերի դեպքում, եթե չեմ սխալվում, կա այդպիսի կոնկրետ ժամանակացույց, որից շուտ չի կարելի կատարել: Ըստ Ձեզ, որքանո՞վ է պետք բնապահպանական օրենքները վերանայել՝ կախված իրավիճակային փոփոխությունից, և որքանո՞վ է ճիշտ կոնկրետ ժամկետ սահմանել և ասել, որ այս իրավիճակից շուտ մենք չենք վերանայի: Արարատյան արտեզյան ավազանի պարագայում, կարծում եմ, ավելի քան ակնհայտ է, որ հիմա այն իրավիճակն է, որ վերանայումը պարտադիր է: Օրենքների փոփոխություններն ավելի ճկուն դրաձնելու տեսանկյունից ի՞նչ եք կարծում, արդյո՞ք բնապահպանությանը վերաբերող դրույթները պետք չէ ավելի հաճախ վերանայվեն:
_ Ընդհանրապես ցանկացած, նաև՝շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտում, օրենսդրական դաշտի փոփոխությունները պետք է համահունչ լինեն նաև փաստացի փոփոխություններին: Պետք է ուշացած չլինեն, այլ լինեն համարժեք ու հնարավորություն տան ստեղծված նոր իրավիճակում ունենալ արդյունավետ լուծումներ: Բայց կրկնում եմ՝ սա պետք է լինի իսկապես լուրջ, համակողմանի վերլուծությունների արդյունք, ընդ որում ոչ միայն իրավական տեսանկյունից, այլև՝ բնագիտական: Ու հատկապես այս ոլորտի օրենսդրական դաշտի կատարելագործման մեջ ես խիստ կարևորում եմ և՛ իրավաբանների, և՛ տնտեսագետների, և՛ բնական գիտությունների մասնագետների համագործակցությունը, որովհետև միակողմանի լուծումները կամ ձևակերպումները գործնականում կարող են արդյունավետ չլինել: Ամենահաջող իրավական ձևակերպում ունեցող նորմը, որը հիմքում չունի բնագիտական հիմնավորում, գործնականում կարող է ավելի շատ խնդիրներ առաջացնել, քան՝ լուծում դառնալ:
_ Շատ լավ, Հեղինե՛: Մինչև սահմանադրական փոփոխությունների մասին խոսակցությունները, շատ հաճախ եմ լսել, որ մենք ունենք շատ լավ Սամանադրություն, որն իրականում կյանքի կոչելու պարագայում իրավիճակը կարող է բավականին լավը լինել: Ամենածեծված հարցն է այս օրերին, բայց ամեն դեպքում, Ըստ Ձեզ՝ որքանո՞վ կար փոփոխությունների կարիքը:
_ Որպես մասնագետ՝ ես ինձ վրա պատասխանատվություն չեմ վերցնի գլոբալ խոսելու Սահմանադրության բոլոր ոլորտների մասին:
_ Բնապահպանական դրույթների մասին է խոսքը:
_ Ինչ վերաբերում է շրջակա միջավայրի պահպանության ոլորտի՝ նախագծում առաջարկվող դրույթներին, կարծում եմ՝ մեկ քայլ նահանջել ենք գործող իրավակարգավորումից, և, ըստ էության, ամենահիմնական փաստարկը հետևյալն է. նախագծում, որպես սահմանադրական մակարդակով ամրագրված դրույթ, մենք չունենք յուրաքանչյուրի՝ առողջ և բարենպաստ շրջակա միջավայրում ապրելու իրավունք:
_ Այդ դեպքում, ինչի՞ն են ուղղված այս փոփոխությունները: Գաղտնիք չէ, որ մեր երկրում բնապահպանական ոլորտը բիզնես ծավալելու համար բավականին լայն դաշտ ունի, իշխանական շատ օղակներում կան մարդիկ, ովքեր զբաղվում են բիզնեսով, որն ուղղակիորեն ազդում է շրջակա միջավայրի վրա: Փորձենք հասկանալ՝ իրականում ի՞նչ է անում նոր Սահմանադրությունը: Արդյո՞ք սա իսկապես ուղղված է որոշ ընկերությունների առաջխաղացմանը, նրանց հնարավորություններ ընձեռելուն: Արդյո՞ք այդպիսի մտայնություն ընդհանրապես չկա, պարզապես դա կլինի որպես հետևանք, բայց ոչ՝ որպես նախապայման: Ընդհանուր առմամբ, ո՞ւմ են ձեռնտու այս փոփոխությունները:
_ Եկեք այս մտայնությունների մասին չխոսենք, մասնագիտական և էթիկայի տեսանկյունից կոռեկտ չէ, որովհետև հեղինակները պիտի պատասխանեն այս հարցին: Բայց կրկնում եմ՝ առողջ և բարենպաստ շրջակա միջավայրում ապրելու իրավունքը մարդու հիմնարար իրավունքներից մեկն է, ինչպես կյանքի, խոսքի ազատության իրավունքը, խղճի և դավանանքի ազատությունը և մնացած հիմնարար իրավունքները: Առողջ և բարենպաստ շրջակա միջավայրի իրավունքի ամրագրումը ժամանակակից սահմանադրական զարգացումների ձեռքբերումներից է, ընդ որում՝ աշխարհի գրեթե բոլոր զարգացած պետությունների սահմանադրություններում ամրագրված է քաղաքացու այդ իրավունքը, հետևաբար՝ նաև այդ իրավունքի սահմանադրական մակարդակով պաշտպանության հնարավորությունը: Եթե մենք փորձենք առաջարկվող իրավակարգավորումները դիտարկել բիզնեսի տեսանկյունից, ըստ էության, այո՛, հետ ենք գնացել, ու հետ ենք գնացել այնքանով, որքանով հետ են գնացել անձի իրավունքների պաշտպանությունից. դա մոտավորապես ուղիղ համեմատական է նաև բիզնեսի տեսանկյունից հետ գնալուն, բայց ուղղակիորեն սա կապել բիզնեսի հետ, ճիշտ չի լինի, գոնե՝ Սահմանադրության մակարդակում, որովհետև, կրկնում եմ, այս կարգավորումները բովանդակային առումով շատ ընդգրկուն են:
_ Եթե տեղյակ եք, որքանո՞վ են բնապահպանները կարողացել ճիշտ առաջարկներ ներկայացրել, որքանո՞վ եք Դուք տրամաբանական համարում այն մեկնաբանությունները, որոնք հնչում են բնապահպանների կողմից, և որքանո՞վ հնարավոր կլիներ այդ առաջարկները նույնպես ներառել Սահմանադրության փոփոխությունների մեջ:
_ Երբ ասում եք բնապահպանների առաջարկներ, ինձ համար դա մի քիչ ամորֆ կատեգորիա է, որովհետև ես գիտեմ, որ բազմաթիվ առաջարկներ են եղել տարբեր մասնագետների, կազմակերպությունների կողմից: Անկեղծ ասած՝ ես ամբողջ փաթեթին ծանոթ չեմ, դրա համար կդժվարանամ բոլորին որակում տալ: Բայց ասեմ, որ կարծեմ հոկտեմբերի սկզբին, մեր Էկոիրավունքի գիտաուսումնական կենտրոնում մենք ունեցանք նախագծի քննարկում, որին մասնակցած մասնագետները միաձայն կողմ արտահայտվեցին յուրաքանչյուրի առողջ և բարենպաստ շրջակա միջավայրում ապրելու իրավունքի ամրագրմանը: Բոլորը մտահոգված էին, որ առաջարկվող նախագծում բացակայում է նման կարգավորումը:
_ Իսկ լսե՞լ եք բնապահպանների կողմից առաջարկվում ինչ-որ դրույթներ, որոնք, կարծում եք, որ նախագիծը խորքային չուսումնասիրելու արդյունք է, և որևէ խնդիր այդտեղ չեք տեսնում: Երկու կողմերը միմյանց որակում են որպես ծայրահեղական. Դուք՝ որպես երրորդ կողմ, ի՞նչ եք մտածում այս մասին:
_ Անկեղծ ասած՝ շրջակա միջավայրի պահպանությանը վերաբերող դրույթների մասով, առնվազն իմ ուսումնասիրածների մեջ, ես կդժվարանամ գտնել իմ այնպիսի առաջարկ, որը կասեմ, թե տրամաբանական չէ: Այլ հարց է, որ որոշ դրական գաղափարներ եղել են զուտ ձևակերպման խնդիրներ, բայց դրանք իրավաբանական խնդիրներ են: Եթե Դուք ձեռքի տակ ունեք ինչ-որ գաղափարներ, պատրաստ եմ քննարկելու, որովհետև սխալ կլինի բոլորը միանգամից որակել:
_ Մենք կարևոր երկուս խնդրի մասին արդեն խոսեցինք. խոսքը տեղեկատվական ազատության օրենքի մասին էր, նաև՝ Սահմանադրական դատարան դիմելու փորձի, և այն մասին, որ պետությունը, ըստ իրենց, ուղղակիորեն հրաժարվում է պատասխանատվություն կրել այս կամ այն պարագայում: Ինձ համար, օրինակ, շատ կարևոր էր, որ Դուք նշեցիք, թե միամտություն կլինի կարծել, որ այսուհետ պետությունն ուղղակիորեն պատասխանատվություն չի կրելու շրջակա միջավայրին հասցված վնասի համար, որովհետև ամենակարևորը հենց դա է նշվում իրենց կողմից: Ցանկանում եմ այդ մասին ավելի մանրամասն խոսենք, հասկանանք, թե ինչ է սպասվում Սահմանադրության ընդունումից հետո, ինչ է գալու մեր գլխին: Արդյո՞ք իրավիճակը կարող է վերահսկողությունից դուրս գալ, կարո՞ղ է մեզ խանգարել հասնել այնպիսի փոքրիկ հաղթանակների, ինչպես եղավ Թռչկանի ջրվեժի, Մաշտոցի պուրակի պարագայում: Արդյոք պե՞տք է այդ երկուսն իրար հետ կապել. ի վերջո հասկանում ենք՝ Մայր օրենքը Մայր օրենք է, բայց արդյո՞ք բնապահպանության պարագայում ավելի մասնավոր և ավելի կոնկրետ ուղղվածություն ունեցող օրենքները ավելի կարևոր չեն:
_ Կրկնում եմ՝ եկեք ավելի ու պակաս կարևորի մասին չխոսենք, խոսենք Սահմանադրության դերի մասին: Սահմանադրությունն ինքը կարևոր Մայր օրենքն է, ձևավորում է հիմնական պետական ինստիտուտները, սահմանում է դրանց հիմնական գործառույթները, պետական քաղաքականության նպատակները: Սրա հիման վրա արդեն ձևավորվում է պետական ապարատն իր գործառույթներով, իրավասություններով: Միամտություն կլինի ասել, որ եթե մենք չենք գրել, որ «պետությունն ապահովում է», ապա պետությունն այսուհետ ոչինչ չի անելու: Ո՛չ, որովհետև գոյություն ունեն շրջակա միջավայրի պահպանության իրավական ինստիտուտներ, նույն վերահսկողության ինստիտուտը, նույն շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման և փորձաքննության ինստիտուտները և մի շարք այլ ինստիտուտներ, որոնք իրենց բովանդակությամբ ուղղված են շրջակա միջավայրին սպառնացող վտանգները կանխելուն և շրջակա միջավայրի որակը բարելավելուն: Նաև տնտեսվարողների համար սահմանվում են որոշակի պարտականություններ՝ իրենց գործունեությունն իրականացնելիս հետևելու քննարկվող ոլորտի օրենսդրությանը:
_ Այստեղ նաև բնապահպանների մտահոգությունն եմ մի փոքր հասկանում, որովհետև այնպես չէ, որ նրանք հիմա չեն գործում, բայց և այնպես չէ, որ նրանց, ինչպես նաև Բնապահպանության նախարարության և մյուս կառույցների գործելն արդյունավետ է: Ինքս այս տաղավարում բազմիցս ականատես եմ եղել, թե ինչպես հենց Բնապահպանության նախարարության աշխատակիցներն ընդունում են, որ եղել են չարաշահումներ, ուղղակի նշում են, որ դա իրենց օրոք չի եղել, իրենց օրոք նման բաներ չեն լինում: Հիմա բացառված չէ, որ մյուսներն էլ կասեն՝ մեր օրոք չի եղել, մեր նախորդների ժամանակ է եղել: Ես հասկանում եմ, որ այստեղ բնապահպանների մտահոգությունը կարող է թաքնված լինել, նաև իրենք վախենում են, որ սա մեզ տանելու է ավելի վատ վիճակի:
_ Որոշ մասով ես հասկանում եմ այդ մտահոգությունը, բայց նման կարգավորման պայմաններում ակնկալել, որ պետությունը դադարելու է գործառելու եղած իրավական ինստիտուտները, մասնագիտական տեսանկյունից միամտություն կլինի: Գուցե արդյունավետության, ավելի հետևողական լինելու խնդիր կարող է առաջանալ: Մեկ այլ հարց էլ կա. մենք նման ձևակերպումների կիրառման պրակտիկա չունենք, առաջին անգամ ենք անցնում նման պրակտիկայի, որ պետությունը ոչ թե ապահովում, այլ խթանում է: Նաև չեմ ուզենա կանխատեսումներ անել առանց պրակտիկայի: Գուցե որոշակի ժամանակ անց տվյալները համեմատելով կարողանանք տեսնել, թե «ապահովել»-ը «խթանել»-ով փոխարինելու դեպքում մենք ինչ արդյունք կամ հետևանք ենք ունեցել, բայց առանց հստակ տվյալների ես կանխատեսումներ չեմ անի, որովհետև ծայրահեղական հայտարարությունները մասնագիտական հարթությունում սխալ են ընկալվում: Այլ է խնդիրը, որ, իսկապես, պոզիտիվ պատասխանատվության տեսանկյունից «ապահովել»-ն ավելի միանշանակ ու հստակ տերմին է, քան՝ «խթանել»-ը:
_ Կարծում եմ՝ այստեղ մտավախություն կա, որ եթե մինչ այժմ «ապահովել» տերմինը կար և չէր ապահովում, ապա «խթանել»-ու պարագայում, որն ավելի լողացող տերմին է, ավելի շատ է խնդիրը լինելու:
_ Դրանից բացի, իրավագիտության մեջ կան, այպես կոչված, չափանիշներ, որոնք գնահատում են որոշակի հասկացությունների կիրառելիությունը: Այսպես կոչված, օբյեկտիվ թեսթ կարելի է անել. երբ ասում ենք «ապահովում», մենք ունենք ապահովելու բաղադրիչները: «Խթանել»-ու դեպքում մենք ո՛չ պրակտիկա, ո՛չ իրավական ավանդույթներ չունենք՝ հասկանալու համար, թե ինչ չափանիշներ պետք է բավարարվեին, որ մենք իմանայինք, որ խթանել է:
_ Կարծում եմ՝ պետք է նաև հասարակական մտածելակերպի որոշակի առանձնահատկությունները հաշվի առնենք, որովհետև մեր դեպքում «խթանել»-ը չգիտեմ՝ ինչ է տալու:
_ Իհարկե, որովհետև Սահմանադրության, օրենսդրության գործառման ընթացքում տերմինների վերաբերյալ ձևավորվում են նաև որոշակի պատկերացումներ, ընկալումներ: Մեր քննարկման ժամանակ մասնագետները, ովքեր աշխատել էին նախագծի տեքստի վրա, ասացին, որ «խթանել»-ն անհրաժեշտության դեպքում կմեկնաբանվի որպես «ապահովել»: Բայց, ի վերջո, ամեն տերմին ունի որոշակի բովանդակային ծանրաբեռնվածություն. եթե պետք է մեկնաբանվի որպես «ապահովել», ինչո՞ւ ստեծենք այդ մեկնաբանման անհարաժեշտությունը, եթե կարելի է ի սկզբանես գրել «ապահովել»: Բայց նորից եմ ասում, այստեղ զուտ տերմինի հետ կապված է պետության պոզիտիվ պարտականությունը: Բայց եթե մենք հնագատում ենք սրա արդյունավետությունը, պետք է գնահատենք պետական կառավարման համատեքստում:
_ Երբ թեկուզ ասում ենք «ապահովում է», չենք հասկանում, թե «ապահովել»-ու անվան տակ պետությունն ինչ քայլեր պետք է անի: Նույն կերպ «խթանել»-ու պարագայում չկա քայլերի հաջորդականություն, որ պետությունը կանի հետևյալը և դրա արդյունքում կխթանվի: Այսինքն՝ այստեղ կարո՞ղ են լինել ենթադրույթներ, դրանք կարո՞ղ են հետագայում այլ օրենսդրություններով սահմանվել և վիճակը որոշակիորեն բարելավել:
_ Քանի որ սահմանադրական դրույթներն իրենց բովանդակությամբ շատ ընդգրկուն են և վերաբերում են հասարակական կյանքի՝ իրավական կարգավորման ենթարկված գրեթե բոլոր ոլորտներին, այս դեպքում ակնկալել, որ առանձին ոլորտի դրույթները պետք է շատ մանրամասնեցված լինեն Սահմանադրության մակարդակում, համենայն դեպս՝ մեր պետությունում ընդունված Սահմանադրության մակարդակում, որը, ըստ էության, շատ լակոնիկ է, ծավալուն չէ, ճիշտ չէ: Դրա համար մենք ունենք ընթացիկ օրենսդրություն ու նաև ունենք պետական կառավարման մարմինների համակարգ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր կանոնադրությունը, որում ամրագրված են յուրաքանչյուրի գործառույթները:
_ Այսինքն՝ եթե գործող Սահմանադրությամբ ասվում է, որ «պետությունն ապահովում է», ապա մենք պետք է բացենք, նայենք Բնապահպանության նախարարության, մյուս կառույցների գործառույթները...
_ Նայենք նաև առանձին ռեսուրսների և բնական օբյեկտների պահպանության վերաբերյալ օրենքները, որտեղ սահմանված են առանձին կառույցների լիազորությունները:
_ Կարո՞ղ ենք այստեղից նաև ենթադրել, որ եթե նոր Սահմանադրությունն ընդունվի, ապա նաև փոխվելու են այդ կառույցների պարտականությունները և դրանց վրա դրվող խնդիրները:
_ Ես շատ կդժվարանամ կանխատեսում անել:
_ Տրամաբանությունը հուշում է, որ պե՞տք է, թե՞...
_ Եթե Դուք մտածում եք, որ գրել են «խթանել», ուրեմն իրավասությունները կկրճատեն, կամ գործառույթները կքչացնեն, ես չեմ կարծում, որ իրավական առումով նման հետևույթուն անելը հիմնավորված է:
_ Եթե ունեք հավելելու որևէ բան, խնդրեմ, որովհետև հանրաքվեին քիչ ժամանակ է մնացել: Եթե՝ ոչ, կարող ենք ամփոփել:
_ Կարծում եմ՝ այսքանը:
_ Եվս մեկ անգամ շնորհակալություն մեզ հյուրընկալվելու համար: Կարծում եմ՝ հաղորդումն ավելի շատ խորհրդատվություն էր՝ ուղղված մեր համաքաղաքացիներին: Դա էլ մեր նպատակն էր: Ես մեր ռադիոլսողներ, նաև ռադիոդիտողներին հիշեցնեմ՝ դուք դիտում կամ լսում էիք «Կենսոլորտ» հաղորդումը: Տաղավարում աշխատեց Լուսինե Հովակիմյանը: Այսօր ես հյուրընկալել էի ԵՊՀ Էկոլոգիական իրավունքի գիտաուսումնական կենտրոնի գիտաշխատող, ԵՊՀ քաղաքացիական դատավարության ամբիոնի դասախոս Հեղինե Հախվերդյանին: Եվս մեկ անգամ շնորահալ եմ:
_ Ձեզ էլ եմ շնորհակալ:

Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝
website by Sargssyan