Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Հանքեր և պոչանքներ.միֆեր և իրականություն.«Կենսոլորտ»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

Հանքերի այսպիսի շահագործումը և պոչամբարների վիճակի այսպիսի թողտվությունը կարող է վնասել ոչ միայն բնությունն ու շրջակա միջավայրը, այլև հենց հանքարդյունահանող ընկերություններին:
Ինչու պետությունը չի հետևում, որ մեր երկրում ընդերքից շահույթ ստացող ընկերությունները հետևեն մեր օրենքներին: Որտեղ են հատվում բնապահպանության նախարարության և բնապահպանների անհանգստությունները:
Ամեն ինչ հանքերի և պոչամբարների մասին. պատմում են ԵՊՀ աշխարհագրության ֆակուլտետի oգտակար հանածոների հանքավայրերի որոնման և հետախուզման ամբիոնի վարիչ, երկրաբանահանքաբանական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ Կայուն զարգացման կենտրոնի ղեկավար Ռուբեն Մովսեսյանը և նույն ամբիոնի դոցենտ, երկրաբանական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ կայուն զարգացման կենտրոնի փորձագետ Հարություն Մովսիսյանը:

Հաղորդման սղագրություն

-   Ողջույն հարգելի ռադիոլսողներ, նաև՝ ռադիոդիտողներ: «Լրատավական ռադիո»-ի եթերում իր աշխատանքն է սկսում «Կենսոլորտ»  բնապահպանական հաղորդումը: Տաղավարում, ինչպես միշտ, աշխատում է Լուսինե Հովակիմյանը: Այսօր փորձելու ենք անդրադառնալ մի կաևորագույն խնդրի՝ հանքերին և պոչհանքներին, դրանց վերամշակման հնարավոր նախաձեռնություններին: Քանի որ թեմայի հետ կապված հիմնականում հայտնի է երկու տեսակետ՝ Բնապահպանության նախարարության և ակտիվիստների ու բնապահպանների, այսօր փորձում ենք խնդրին անդրադառնալ նաև երրորդ կողմից՝ մի փոքր գիտական և վերլուծական:  Ինձ կօգնեն ԵՊՀ  Աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի օգտակար հանածոների հանքավայրերի որոնման և հետախուզման ամբիոնի վարիչ, երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ  Կայուն զարգացման կենտրոնի ղեկավար Ռուբեն Մովսեսյանը, և նույն ամբիոնի դոցենտ, երկրաբանական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ Կայուն զարգացման կենտրոնի փորձագետ Հարություն Մովսսյանը: Ողջույն:

_ Բարև Ձեզ:

_ Դուք, կարծում եմ, երկու կողմի տեսակետներին էլ լավ ծանոթ եք. պետությունն ասում է, որ հանքերը պետք է շահագործել, որովհետև դրանք օգուտ են մեր տնտեսությանը, և դա ընդունված է ամբողջ աշխարհում, մյուս կողմն ասում է, որ մենք ուղղակի այդ հանքերը շահագործել, մեր ռեսուրսները ճիշտ կառավարել  չգիտենք, և դա անում ենք այն մակարդակով, որ անդառնալի վնասներ ենք հասցնում մեր էկոլոգիական համակարգին: Ըստ ձեզ, ո՞ր կողմի տեսակետն է ավելի մոտ տրամաբանությանը: Երևի պրն. Մովսեսյան, Դուք սկսեք:

_  Ռ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Երկու կողմն էլ, երևի, ճիշտ են: Ուղղակի, իմ տեսակետից, մենք պետք է ընտրենք, թե ներկա պայմաններում որ հանքավայրերը կարելի է շահագործել, որոնք պետք է թողնել ապագայի համար, երբ տեխնոլոգիաները փոխվեն, ավելի անվտանգ դառնան, և մնացած հարցերը կարող է լուծված լինեն: Կան հանքեր, որոնք պարտադիր հիմա պետք է շահագործել, ուղղակի նրանց շահագործման որակը թերի է, պետք է փոխվի բավականին:

_ Երևի փորձենք հարցն այլ կերպ ձևակերպել. հիմա մենք որքանո՞վ ենք կարողացել ճիշտ  կողմնորոշվել, թե որ հանքերն են պետք շահագործել:

_ Ռ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Մենք շահագործում ենք և շատ խոշորները, օրինակ՝  Հայաստանի հարավում գտնվող Քաջարանի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը, որն աշխարհի եզակի հանքավայրերից մեկն է, դա պիտի շահագործվի, Սոթքի ոսկու հանքավայրը, Թեղուտը, որի որակը նախորդների համեմատ ավելի ցածր է: Ինչևիցե, այս հանքավայրերն արդեն սկսել են շահագործվել և պետք է շարունակվեն շահագործվել, ուղղակի դրանց շահագործման հետ կապված բավականին հարցեր կան: Առաջին հերթին բնապահպանական հարցեր կան, կորզման աստիճանը ցածր է, կարելի է ավելի բարձրացնել, խորացնել: Բնապահպանական խնդիրներ ունեն այն առումով, որ դրանց թափոնները բավականին մեծ տարածքներ են գրավում, քանի որ շահագործվում են բաց եղանակով. բաց եղանակն ավելի հրապուրիչ է և տալիս է ավելի մեծ օգուտներ, ավելի էժան է՝ համեմատած ստորգետնյա շահագործման հետ, բայց ունի նաև բնապահանական այլ պրոբլեմներ, քանի որ երկրի մակերես են հանվում բավականին շատ քանակությամբ լեռնային զանգվածներ, այդ թվում՝ ոչ կոնդիցիոն հանքաքարը, հանքաբացման աշխատանքները և պոչհանքները: Ինչպես ասում ենք, երկու երնեկ մի տեղ չի լինում, պետք է ընտրենք. եթե մենք կարողանանք հասնել համաշխարհային բարձր մակարդակի շահագործման և նույն ժամանակ բնապահպանական հարցերին, այո, պետք է շահագործել, թեկուզ հաշվարկներով տալիս է միջինը մոտավորապես համախառն արտադրանքի 4 տոկոսը, բայց ապահովում է զգալի աշխատատեղերով, տարադրամ է մտնում Հայաստան: Ուղղակի ռացիոնալ չենք օգտագործում ընդերքը, այդ կորզման պատճառով թափոնների մեջ բավականին քանակությամբ կորզվող նյութ է մնում, որը նույնիսկ հիմիկվա պայմաններում կարելի է կորզել, և առաջանում են այդ պոչհանքները, որոնք  և՛ օդի, և՛ հողի, և՛ ջրի որակը  բավականին փոխում են:

_  Հարություն, Դուք ի՞նչ կասեք:

_ Հ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Պետք է փորձենք ռացիոնալ օգտագործել, բարձրացնել օգտագործման արդյունավետությունը և վերացնել հանքային ռեսուրսների կառավարման ոլորտում եղած բացթողումները, որոնք բերում են վնասակար ազդեցությունների, և արդյունքում մենք կունենանք ռացիոնալ և արդյունավետ ընդերքօգտագործում:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Եթե կարելի է, ես մի բան էլ ավելացնեմ. մեր հաշվարկներով և մոտեցումով ներկայիս պայմաններում կան փոքր հանքավայրեր՝ պաշարների առումով, որոնք, մեր կարծիքով, ներկայիս պայմաններում չարժեր օգտագործել:

_Դիցո՞ւք:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Օրինակ՝ Արջուտի հանքավայրը և այլ հանքեր, որոնք փոքր ծավալի ոսկու հանքավայրեր են, բայց քանի որ առաջինը նույնիսկ շահագործվելու է, հանքաքարը վերամշակվելու է ցիանացման եղանակով և գտնվում է Վանաձորի մոտակայքում, բավականին խնդիրներ կարող է առաջացնել:

_ Հասկանալի է: Դուք նշեցիք, որ հիմնականում նաև աշխատատեղեր կարող են առաջացնել, տնտեսությանը բավականաչափ օգուտ  կարող է բերել: Նախ չմոռանանք, որ այդ ընկերությունները, որոնք շահագործում են մեզ մոտ հանքերը, հիմնականում հայաստանյան չեն, այսինքն՝ դրսի ընկերություններ են շահագործում հայկական հանքերը, նաև տնտեսությունը դուրս է գնում: Իսկ ինչ վերաբերում է աշխատատեղերի առաջացմանը, օրինակ՝ բնապահպանները նշում են, որ այդ հանքերում աշխատող մարդիկ հետագայում առողջական ավելի մեծ խնդիրներ կարող են ունենալ, քան հիմա իրենց ստացած աշխատավարձը և օրվա խնդիր լուծելը կարող է օգտակար լինել իրենց:  Ի՞նչ կասեք այս պարագայում, արդյո՞ք մեզ մոտ հանքերի շահագործումն իսկապես կարող է շատ վատ ազդեցություն ունենալ մարդկանց կյանքի որակի վրա:

_ Հ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Կարծում եմ՝ Առողջապահության նախարարությունը պետք է այդ ուղղությամբ աշխատանքներ իրականացնի և փորձի որոշակի հետազոտություններ, վիճակագրական տվյալներ ստանալ, թե ինչպիսի ազդեցություն է ունենում, ենթադրենք, հանքարդյունաբերության ոլորտում աշխատողների վրա այդ աշխատանքը: Մենք այդպիսի  վիճակագրական տվյալներ  չունենք, որպեսզի  ասենք, իսկ ամեն ինչ հարաբերական է, և ցանկացած ոլորտում էլ աշխատողը կարող է առողջության հետ կապված որոշակի խնդիրներ ունենալ հետագայում, և այն գումարը, աշխատավարձը, որ նա ստացել է այդ տարիներին, կարող է չփոխհատուցի այդ ամենը:

          _ Ռ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Ամեն դեպքում վնասակար է:

_ Հնարավո՞ր է, ընդհանրապես, հանք շահագործել՝ առանց առողջությանը և շրջակա միջավայրին վնաս հասցնելու:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Կարելի է կտրուկ նվազեցնել...

 Հ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.   Բայց 100 տոկոսանոց զրոյական ազդեցություն ստանալ հնարավոր չէ:

_ Ի դեպ, ինչ վերաբերում է Առողջապահության նախարարությանը, ապա հանք շահագործող ընկերություններն իրենք են նշում, որ այդ ուսումնասիրությունները մածամասամբ բացակայում են,  և իրենք են ստիպված լինում տեղում ուսումնասիրություններ կատարել, որպեսզի կարողանան հակադրվել բնապահպանների անհանգստություններին և առաջացրած հարցերին: Ինչևէ, մի փոքր առաջ անցնենք, փորձենք պոչհանքների մասին խոսել, հատկապես՝ դրանց վերամշակման: Նախորդ տարվա գարնանը, եթե չեմ սխալվում, ԱԺ նախագիծ էր ներկայացվել Ողջիի, Փխրուտի, Արծվանիկի պոչամբարների, արտադրական լցակույտերի վերամշակման և պոչհանքերի  հետ կապված: Ի՞նչ կասեք, ընդհանրապես պոչհանքների և լցակույտերի վերամշակումը որքանով կարող է մեղմել իրավիճակը, և որքանո՞վ է դա արդյունավետ մեր պարագայում:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Ինչպես  Դուք նշեցիք, որ մենք նաև կայուն զարգացման ծրագրին ենք մասնակցում, որը կատարվում է Երևանի ԵԱՀԿ-ի գրասենյակի հովանու ներքո, և բավականին խորացել ենք այդ ոլորտում, մշակումներ ունենք, թե որ պոչամբարը  կարելի է օգտագործել, որը դեռևս չի կարելի: Հարցը հետևյալն է, մի քիչ հեռվից սկսեմ. մեր փոքր տարածքի վրա բավականին շատ պոչամբարներ կան, մենք հավաքեցինք այդ նյութերը, մոտավորապես 22 պոչամբար է՝ սկսած խոշորներից, ավարտած բավականին փոքրերով: Կան նաև հանքավայրեր, որտեղ 2-3 պոչամբար կա, ընդգրկել ենք մեկի մեջ, որովհետև դրանց ծավալը փոքր է: Հիմա, քանի որ մեր հանքավայրերի, կարելի է ասել, 99 տոկոսը  (խոսքը մետաղականների մասին է) շահագործվում է բաց եղանակով, բավականին շատ թափոններ են պարունակում, և քանի որ մեզ մոտ բավականին շատ՝ 7 հանքավայր, պատկանում է պղինձ-պորֆիրային տիպին. դա շատ աղքատ հանքաքար է, որն ունի բավականին մեծ ծավալներ, պաշարներ: Պատկերացրեք, որ 100 տոկոս ծավալը վերամշակում եք, օգտակար բաղադրիչը կազմում է ընդամենը 0.7 տոկոս, մնացածը թափում եք դուրս: Պոչամբարներում կուտակվում է այն վերամշակված նյութը, որը մտնում է հարստացուցիչ ֆաբրիկա: Պարզ է, որ այդ աղքատ հանքաքարը ձեզանից ոչ ոք չի առնի, հետ տարածք չեք կարող տեղափոխել, փաստորեն կստացվի, որ դատարկ ապար եք տեղափոխել: Դուք պետք է հարստացնեք, ստանում եք խտանյութ կամ արհեստանյութ, նոր դա արդեն կարելի է վաճառել: Դրա պատճառով բավականին շատ քանակություն է առաջացել, բայց ինչում է խնդիրը. նրանց բնապահպանական հարցերը միանշանակ վտանգավոր են փոշու, բուսականության, հողի, կենդանական աշխարհի, մարդու համար: Բացի այդ, ներկա պայմաններում մենք ունենք հաշվառված, կարելի է ասել,  թե քանի պոչամբար կա, բայց մենք չգիտենք, թե ինչ պարունակություն ունեն և՛ օգտակար բաղադրիչները, որոնք մեզ հիմա հետաքրքրում են, և՛ վնասակարները, քանի որ հարստացումը կատարվում է բավականին ագրեսիվ միջավայրի օգնությամբ, և այդ ամբողջ միջավայրը գնում է պոչամբարի մեջ: Հետո որոշակի տոկոսով նստեցվում է, և դուրս է գալիս արդեն մի հեղուկ, որի պարունակությունը մենք, ցավոք սրտի, չգիտենք: Բայց մենք չգիտենք, թե պոչամբարում հավաքված այդ մշակված նյութում որքան է օգտակար և վնասակար բաղադրիչների պարունակությունը: Մենք պետք է հաշվառենք, տեսնենք՝ ինչքան և որտեղ կա, նոր կարող ենք ասել, թե ինչպես կարելի է դա օգտագործել: Հարությունը հիմա կասի, որ մենք մի մշակում ունենք, որը, ճիշտ է, նախնական տվյալների հիման վրա է, այսինքն՝ հետախուզում չենք կատարել, ուղղակի եղած ֆոնդային նյութերի հիման վրա այդ հաշվարկն արել ենք:

_ Հ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Մենք 2012-14թթ. ընթացքում ԵԱՀԿ երևանյան գրասենյակի աջակցությամբ իրականացված ծրագրի շրջանակներում կատարել ենք ՀՀ մետաղական օգտակար հանածոների պոչամբարների վերաբերյալ ուսումնասիրություններ և փորձել ենք գնահատել, պարզաբանել, վեր հանել մետաղական օգտակար հանածոների պոչամբարների  հետ կապված խնդիրները, այնուհետև փորձել պարզաբանել, տալ լուծման որոշակի ուղիներ՝ կապված շրջակա միջավայրի վրա դրանց հետագա ազդեցության մեղմացման հետ: Եվ այստեղ հասկանալի է, որ առաջինը հենց պոչամբարների երկրորդային վերամշակման մեջ ընդգրկելու հարցի քննարկումն էր: Այդ կապակցությամբ անհրաժեշտ էր նախ ունենալ պոչամբարների վերաբերյալ մանրամասն ուսումնասիրություններ:  Ցավոք, մենք չենք կարող այդպիսի մանրամասն հետախուզական աշխատանքներ իրականացնել և ստանալ ավելի մանրամասն տվյալներ նրանց ծավալների, քանակությունների, նրանցում պարունակվող տարրերի վերաբերյալ, բայց մենք փորձեցինք մեր հնարավորությունների սահմաններում, և, օգտագործելով ներկայիս տեղեկատվական համակարգի հնարավորությունները, պարզել, մոդելավորել հարավում տեղադրված պոչամբարներից մեկի՝ «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ»-ին պատկանող կոնսերվացված Ողջիի պոչամբարը, նախ ստանալ նրա ընդհանուր պատկերը, մոտավոր պատկերացում կազմել և ճշգրտել նրա ծավալների մասին պատկերացումները և գնահատել վերամշակման հետ կապված հեռանկարները: Մեր գնահատումներով կարողացանք մոտավոր պատկերացում կազմել և, քաջ տեղյակ լինելով պոչամբարների մոտավոր կառուցվածքների մասին, գնահատված ընդհանուր ծավալի մոտավորապես 30 տոկոսը համարվում էր երկրորդային հանքաքար, որը կարող էր վերամշակվել: Եվ տվյալ մոդելի օգնությամբ մենք կարողացանք հաշվարկել ընդհանուր պոչամբարի ծավալը և նրանում պարփակված ապարների, արդեն թափոնների, ընդհանուր քանակությունը: Նաև ասեմ, որ պոչամբարներում հիմնականում ամբողջ զանգվածը չէ, որ իրենից ներկայացնում է երկրորդային հումք մետաղների ստացման համար, նրա մի մասն է, այն խոշոր մասնիկների ֆրակցիան, որը կուտակվում է պոչամբարի որոշակի հատվածներում. դա կազմում է ընդհանուր պոչամբարի մոտավորապես 30 տոկոսը, որը կարող էր հետագայում երկրորդային վերամշակման ենթարկվել և նրանից մետաղների կորզում ապահովել: Մեր տեղեկություններով այնտեղ հիմնականում պղինձն է, որ կարող է որոշակի հետաքրքրություններ ներկայացնել, մոլիբդենի շատ չնչին քանակություններ, և դրանց հետ կապված երկրորդային ուղեկից բաղադրիչներ, որոնք ժամանակին չեն կորզվել՝ պայմանավորված սովետական տարիներին կորզման ցածր ցուցանիշներով և տեխնոլոգիաների հնարավորությունների պակասիով: Սակայն մեր տվյալներով այդ կոնսերվացված պոչամբարն ավելի լավ էր տեղում թողնել, քան ձեռք տալ, ակտիվացնել. հետագայում մենք նորից խնդիրներ ենք ունենալու այդ ամբողջ զանգվածն այդտեղից հանելու և մեկ այլ տեղ կուտակելու  հետ կապված:

_ Այս ուսումնասիրությունները որտե՞ղ են կիրառվում, արդյո՞ք նախարարությունը կամ պետական մակարդակով տեղյակ են ուսումնասիրության արդյունքներին:

_ Հ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.   Ուսումնասիրությունները գիտական են համարվում, տպագրվել են որպես գիտական աշխատություն: Արձագանքներ չենք ստացել, բացի լրատվամիջոցներից, հարցը քննարկվել է: Մենք նաև փորձեցինք գնահատել հյուսիսում տեղադրված պոչամբարները, և մեր գնահատականը եղավ այն, որ երկրորդային օգտագործման տեսանկյունից, հավանաբար, ավելի մեծ հետաքրքրություն կարող են ներկայացնել հյուսիսային հատվածի՝ Ալավերդու, Ախթալայի հանքավայրերի պոչամբարները, որ շահագործման տարիներին ավելի բարձր պարունակություններով են ներկայացված եղել, և այդ կորզման ցուցանիշները հաշվի առնելով՝ ենթադրում ենք, որ այնտեղ ներկայումս ավելի բարձր պարունակություններ կարող են մնացած լինել: Բայց կա նաև կարևոր մի հանգամանք. այն տարրերը, որոնք պոչամբարում կուտակվել են, տարիների ընթացքում օքսիդացվել են, քայքայվել, մակերևույթային ջրերն անցնելով տարրալվացել են, և մենք չենք կարող ասել՝ արդյոք այնտեղ պղինձը և մյուս բոլոր բաղադրիչներն ինչ վիճակում են այսօր գտնվում, ինչ պարունակություններով կարող են մնալ այնտեղ, կամ, միգուցե, արդեն տարրալվացվել են և տեղափոխվել պոչամբարի տարածքից: Այսինքն՝ ամեն դեպքում մինչև պոչամբարների վերջնական գնահատական տալը, պարզելը՝ նրանք շահավետ կլինեն ընդգրկել երկրորդային վերամշակման մեջ, թե՝ ոչ,  պետք է պոչամբարում իրականացնել մանրամասն հետազոտություններ:

_ Այսինքն՝ եթե մենք ուղղակի բիզնես տեսանկյունից փորձենք սա դիտարկել, շատ հնարավոր է, որ այս վերամշակումն ուղղակի որևէ դրական արդյունք չտա, այսինքն՝ բիզնես շահ չկարողանա հետապնդել: Կարո՞ղ ենք այսպես ասել:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Այո, իհարկե կարող է, բայց պետք է հիշել հետևյալը, որ այն ունի երկու բաղկացուցիչ մաս. առաջինը՝ որպես բիզնես, երկրորդը՝  էկոլոգիայի վրա մեծ բեռ: Ըստ մեր օրենքների, այն ընկերությունը, որը շահագործում է հանքավայրը և ունի պոչամբար, պետք է հետազոտի այդ պոչամբարը և իմանա, թե ինչ դրական և բացասական երևույթներ կան դրա հետ կապված: Այսինքն՝ առաջինը, ինչ պարունակություններ կա մեջը և ինչ տեսքով, որովհետև ինքն ամեն դեպքում ձևափոխվում է, քանակությունը և այլն, և ինչ բացասական կողմեր ունի: Ոչ մի ընկերություն դա չի անում, բայց պե՛տք է անի:

_ Եթե աներ, իրավիճակը կլինե՞ր այսպիսին, ըստ Ձեզ, ինչպիսին հիմա ունենք. արդյո՞ք այդքան շատ բողոքներ կլինեին:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Իհարկե, կարող է լինեին, եթե նրանք, ասենք, վտանգի դեպքում վտանգը որոշակի առումով չվնասազերծեին: Բայց գոնե մենք կիմանայինք այդ պոչամբարներից որի հետ ինչպես պետք է վարվենք: Դա արդյո՞ք բիզնեսի առարկա է, թե նրան պետք է միայն չեզոքացնել: Այդ աշխատանքում, որ մենք իրականացրել ենք, նույնիսկ հաշվարկ ենք արել, որ այդ վերամշակումից հետո, մանավանդ՝ հյուսիսի մասին է խոսքը, պետք է կատարվեր վտանգավոր տարրերի չեզոքացում, և այդ դեպքում էլի տնտեսությունն ապահովում էր դրական արդյունք:

_ Պրն. Մովսիսյան տեսեք, մեզ մոտ հիմա այսպիսի հարց է առաջանում. եթե Ձեր կենտրոնը, իհարկե որոշակի աջակցությամբ, բայց կարողացել է ուսումնասիրել մի քանի պոչամբարներ, արդյո՞ք պետության համար անհասանելի է այս պոչամբարների ամբողջական ուսումնասիրությունը և դրանց դիմաց ինչ-որ չեզոքացման գործառույթներ իրականացումը: Այստեղ ուղղակի կամքի բացակայությո՞ւն է, ի՞նչն է խնդիրը:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.   Պահանջի բացակայությունը. եթե պետությունը շահագործողներից պահանջեր, որ իրենք պարտավոր են, որովհետև օրենքում գրված  է, իրենք պետք է ամբողջ տեղեկությունը տիրապետեն, իսկ դրանց ուսումնասիրությունը բավականին հեշտ է, ինքն արդեն թուլացրած է, արմատական ապար չէ, այլ շատ հեշտությամբ կարելի է հետախուզել, այսինքն՝ հորատել հորատանցքերով, և այնտեղ մնում է մշակումը կատարել և գնահատել նրա մեջ եղած այդ բաղադրիչների պարունակությունը: Ուղղակի պետք է պահանջել, որպեսզի անեն:

_ Հանցավոր անգործության հոտ է գալիս մի փոքր:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Պահանջարկն է քիչ, օրենքն այդ առումով կա, պահանջ կա, թեկուզ, հիմա Հարությունը կասի, որոշ թերություններ պոչամբարների, պոչհանքների  վերաբերյալ  կա, մինչև հիմա  գործում է:

_ Շատ լավ:  Հարությո՞ւն:

_ Հ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Օրենքը նախ թույլ չի տալիս, որ պետությունը մտնի պոչամբարների տարածք և ինքն ուսումնասիրություններ անի, այդ պոչամբարները պատկանում են ընկերություններին, նրանց սեփականությունն են:

_ Բայց կարող է պահանջել ընկերությունից:

_ Հ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.   Կարող է պահանջել, և օրենքը պահանջում է: Այստեղ արդեն օրենքի բացն այն է, որ պոչամբարները որոշ մասով  չեն դիտարկվում որպես թափոններ: Իսկ եթե դիտարկվեն որպես թափոններ, ինչպես պահանջվում է օրենքով, և ճիշտ մեկնաբանվեին օրենքի համապատասխան կետերը, այդ դեպքում արդեն բոլորը պարտավոր էին պոչամբարներն ուսումնասիրել, անձնագրավորել, իսկ անձնագրի կետերով պահանջվում է, որպեսզի պոչամբարների վերաբերյալ ցանկացած մանրամասն տեղեկություն լրացվեր: Այսինքն` եթե կատարվեր պոչամբարների` որպես թափոնների անձնագրավորում, կադաստրի վարում և ռեեստր ունենային, արդեն ընկերությունները ստիպված այդ ամենը կանեին: Նրանք նույնիսկ ֆաբրիկայի տեխնիկական ցուցանիշները պետք է ունենային, որով հնարավոր կլիներ պարզել՝ ինչ է թափվում դեպի պոչամբարներ, ինչ քանակությամբ, ինչ նյութերով: Եվ այդտեղից կարելի էր մոտավոր պատկերացում ունենալ: Եթե մենք ունենայինք պոչամբարների անձնագրեր ( հիմնականում չունենք, որոշ պոչամբարներ ունեն միայն),  պահանջը կատարվեր, ապա, ինձ թվում է, գոնե այն առաջին քայլն արված կլիներ, և պատկերացում կունենայինք պոչամբարների մասին, ճիշտ կգնահատվեր նրանց ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա, և մնացած հարցերին ինչ-որ չափով լուծում կտրվեր և, միգուցե, խոսակցություններն այսքան բուռն չլինեին:

_ Մենք խոսեցինք այն մասին, թե պոչհանքներն ինչ խնդիրներ կարող են առաջացնել շրջակա միջավայրի համար: Իսկ կարո՞ղ են դրանք համապատասխան ուսումնասիրություններ չանելու, չհետևելու պարագայում խնդիրներ առաջացնել հենց նույն  ընկերությունների համար:

_ Հ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ. Այո՛, իհարկե: Պոչամբարները վտանգավոր տեխնիկական կառույցներ են՝ որպես ինժեներային կառույցներ: Նրանց կառուցման, շահագործման տեխնիկական պահանջներին չհետևելու դեպքում՝ կարող են լինել չնախատեսված վթարներ, որոնց հետևանքները շատ ավելի ազդեցիկ են լինում: Վերջերս աշխարհում նմանատիպ մի քանի վթարներ եղան, որոնք բավականին մեծ մակերեսների վրա անդառնալի հետևանքներ են թողնում բնության, կենդանական,  բուսական աշխարհի և մարդկանց առողջության վրա:

_ Պոչամբարի մասնակի վերահսկում կարո՞ղ են անել, օրինակ՝ չհետևել, թե դա ինչ վնաս կարող է տալ շրջակա միջավայրին, բայց հետևել, որպեսզի չառաջանա խոշոր վթար, այսինքն՝ աշխատանքի մի մասն անել, մյուս մասը՝ ոչ: Հնարավո՞ր է այդպես վարվել պոչամբարի հետ:

_ Հ.ՄՈՎՍԻՍՅԱՆ.   Կամ պետք է հետևել, կամ՝ չհետևել:

-         Այսինքն՝ մասնակի որևէ բան անել հնարավո՞ր չէ:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.   Դուք կարող եք մասնակի հետևել, օրինակ՝ պետք է ունենաք   դիտարկման 10 կետ, Դուք դնում եք  երեքը, բայց երեքը չի բավարարում: Այդ կառույցը շատ վտանգավոր է:

_ Հիմա մեր ընկերություններից որևէ մեկն ապահովագրված չէ, որ այդպես շարունակելու պարագայում...

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Ոչ, ապահովագրություն, ցավոք, չկա: Վերջերս մեծ գիտաժողով ունեցանք և ներկայացրեցինք մեր աշխատանքների մի եզրակացություն՝ ամենակարևորներից մեկը, որ ընկերությունները, որոնք աշխատում են լեռնային ձառնարկություններում, պետք է ապահովագրեն նրանց գործունեությունը՝  հանքի, պոչամբարների, վտանգավոր ֆաբրիկայի և այլնի ապահովագրություն: Եթե, Աստված հեռու տանի, վթարը տեղի ունեցավ, ընկերությունն այդքան գումար չունի, որ վթարը ծածկի: Իսկ այստեղ մեր մոտեցումը շատ պարզ է. նրանց վերահսկում է, ասենք, պետությունը, պետական ինչ-որ կառույցներ, այդ թվում՝ հանրությունը, բայց ապահովագրելու համար մենք հրավիրում ենք նաև երրորդ կողմին, ինքն էլ է հետևում, քանի որ եթե Ձեզ մոտ, օրինակ, պոչամբարը վատ վիճակում է, Դուք ավելի շատ տոկոս եք վճարելու ապահովագրողին, որովհետև վթարի հավանականությունն ավելի մեծ է:  Որքան Ձեզ մոտ ապահովված է, այնքան վթարները քիչ են: Ուրեմն, պոչամբարի և այդ ձեռնարկության հետևից հետևում է նաև երրորդ անկախ ընկերությունը, որը կապված է փողային հարաբերություններով, իսկ դա ամենակարևորն է, ինքը թույլ չի տա, որ վատ աշխատեք, եթե վատ աշխատեք, մուծումները Ձեզանից ավելի շատ կլինեն, որովհետև վթարի դեպքում ծախսերի հիմնական ծածկողն ինքն է:

_ Կարո՞ղ ենք ասել, որ մեզ մոտ հանք շահագործող ընկերությունները, այսպես ասած, խաղադրույքն ուղղակի ռիսկի վրա են անում, այսինքն՝ իրենք չեն հետևում պոչամբարի վերահսկման կանոններին և այդպես կարող են տարիներով աշխատել և վթար չգրանցվի, իրենց ընկերությունը լուրջ խնդիրների առջև չկանգնի, կամ օրերից մի օր վթար կլինի, այդ դեպքում արդեն բոլորը տեղից կսկսեն շարժվել:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Ասենք իրենք չեն հետևում՝ դա սխալ է, իրենք հետևում են, ուղղակի պատշա՞ճ մակարդակով, թե՝ ոչ, դժվար է ասել, որովհետև տեղեկատվություն չունենք:

_ Փորձենք ընդհանուր առմամբ այսպիսի մի բան հասկանալ մեր հանքերի, նրանց շահագործման և դրանցից ստացված եկամուտների մասին. շատ հակասական կարծիքներ կան, մի կողմն ասում է՝ Հայաստանը հարուստ չէ հանքերով և հատկապես այնպիսի հանքերով, որոնցից կարելի է մեծ գումարներ ստանալ, իսկ մյուս կողմն ասում է, որ եթե մենք մեր հանքերն օգտագործեինք պատշաճ մակարդակով և միայն այնպես անեինք, որ դրանցից ստացված եկամուտը սպառվեր երկրի ներսում, ապա դրանք բավականաչափ օգուտ կարող են տալ: Եթե փորձենք մեր հանքային ռեսուրսները գնահատել, ըստ Ձեզ, եթե ամբողջությամբ սպառվիեն երկրի ներսում, որքանո՞վ դրանք կկարողանային օգնել մեր տնտեսության կայունացմանը: ՀՀ հանքային ներուժը եթե շահագործվի և սպառվի երկրի ներսում, ըստ Ձեզ,  շահագործողը և սպառողը լինի ՀՀ քաղաքացին, ոչ թե օտարերկրյա մեկը, շրջանառությունը երկրի մեջ լինի:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Բայց եկամուտն էլի ստանում է մասնավորը, ի՞նչ տարբերություն:

_ Ամեն դեպքում երկրի մասնավորն է, ոչ թե՝ դրսի:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Հասկանում եք՝ կապիտալի ազատ շարժ կա: Ներդնողը եկամուտ է ստանում և անպայման չէ եկամուտը Հայաստանում պահի, կտանի արտասահման:

_ Լավ, բիզնես դնենք մի կողմ, փորձենք հասկանալ՝ հանքերով հարստության տեսանկյունից Հայաստանի Հանրապետությունը ի՞նչ դիրք է զբաղեցնում՝ միջի՞ն, ցա՞ծր:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Մի երկու թիվ Ձեզ ներկայացնեմ. հիմնականում Քաջարանի մոլիբդենի պաշարները տարբեր գնահատականներով կազմում են աշխարհի մոլիբդենի պաշարների 5-7 տոկոսը՝ շա՞տ է դա, թե՝ քիչ: Մեր տարածքն ընդամենը 29.7 հազար քկմ է և 5-7 տոկոս, պղնձի կտրվածքով՝ 0.5 տոկոս, ոսկու կտրվածքով՝ տոկոսներ են: Փոքր պետության համար քիչ  չէ: Եթե մնա մեզ մոտ, շատ լավ կլիներ, եթե շարունակվեր. օրինակ՝ ինչ-որ ընկերություն ստանում է պղինձը, մենք ընկերությունից վերցնում ենք կամ ինքը պարտավորվում է մեզ վաճառել, հետագայում շարժիչների մեջ ենք օգտագործում, լավ կլիներ, որովհետև որքան շատ եք ստանում մշակված, վերամշակված վերջնական արտադրանք, այնքան ավելի մեծ եկամուտ եք ստանում: Բայց այդ հզորությունները չունենք. մոլիբդենը, պղինձը և ոսկին հիմնականում արդյունահանվում են: Եթե դրանք մնային, դրանց հիման վրա որոշ ձեռնարկություններ աշխատեին, իհարկե լավ կլիներ, ավելի շատ գումար կմնար մեզ մոտ շահութահարկի տեսքով: Բայց, ոսկին, օրինակ, ինչպե՞ս կարող ենք օգտագործել. միայն  ոսկերչական գործարանի շնորհիվ, պղինձն այնտեղ, որտեղ օգտագործվում է, մոլիբդենը դժվար թե կարողանայինք մեզ մոտ կազմակերպել: Ամեն դեպքում կարելի է անել, բայց այնտեղ էլ խոչընդոտներ կան, որ հարցը միանշանակ չի լուծվում, դա մի մեծ զրույցի թեմա է:

_ Վերջին հարցը և փորձենք սրանով ամփոփել:  Իրավիճակը շտկելու համար որքա՞ն ժամանակ մենք ունենք, որպեսզի անդառնալիի շեմին չհասնենք՝ էկոլոգիական վնասների տեսանկյունից:

_ Ռ.ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Դժվար հարց եք տալիս: Դժվար է ասել, որ հետադարձ չկա:

Դա այն շեմն է, երբ բնությունն ինքը չի կարողանում վերականգնվել, եթե մենք անցնենք, դժվար կլինի հետ բերել, աշխարհում հետ բերելու փորձ չկա: Իսկ տարրեր կան, որոնք իրենց վտանգավոր երևույթները հարյուրավոր տարիներ են արտադրում: Կարելի է այդ ամեն ինչն անել, ուղղակի այստեղ կամք, պահանջ է պետք:

_ Հարությո՞ւն:

_ Հ. ՄՈՎՍԵՍՅԱՆ.  Եթե մենք, առանց ճիշտ գնահատումներ իրականացնելու, սկսենք ավելացնել արդյունահանման ծավալները, այդ դեպքում, կարծում եմ, այդքան էլ շատ ժամանակ չունենք, որովհետև  ծավալների ավելացմանը զուգահեռ վնասները մեծանում են երկրաչափական պրոգրեսիայով, արդյունահանման ծավալների մեծացումն ավելացնում է վնասների և վտանգավոր հետևանքների ռիսկը:

-         Շնորհակալ եմ անչափ հրավերն ընդունելու և հարցերին պատասխանելու համար: Ես պարզապես ռադիոլսողներին, նաև՝ ռադիոդիտողներին հիշեցնեմ՝ դուք լսում կամ դիտում էիք  «Կենսոլորտ»  հաղորդումը: Տաղավարում աշխատեց Լուսինե Հովակիմյանը: Այսօր ինձ հյուրընկալել էին ԵՊՀ  Աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի օգտակար հանածոների հանքավայրերի որոնման և հետախուզման ամբիոնի վարիչ, երկրաբանա-հանքաբանական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ  Կայուն զարգացման կենտրոնի ղեկավար Ռուբեն Մովսեսյանը, շնորհակալություին հրավերն ընդունելու համարւ, և նույն ամբիոնի դոցենտ, երկրաբանական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ Կայուն զարգացման կենտրոնի փորձագետ Հարություն Մովսիսյանը: Եվս մեկ անգամ  շնորհակալություն:

_ Ձեզ նույնպես շնորհակալություն:

Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝
website by Sargssyan