Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Խոր վիրապից մինչև մեր օրեր. ինչ է փոխվել կալանավայրում. «Մարդու իրավունքների ինքնապաշտպանություն»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

Բանտում անցկացրած տարիներից մի բան եմ լավ հիշում` խուզարկությունը: Դա մեր կյանքի միակ իրադարձությունն էր: Ոչինչ տեղի չէր ունենում: Նույն պատերը, նույն մարդիկ: Եվ սա, կարելի է ասել, բավական դաժան պատիժ էր: Խորհրդային Միությունը նպատակ չուներ մեզ, այսպես կոչված, ուղղելու, մեզ պատժում էին: Այսօրվա Հայաստանում, կարծես, նույն վերաբերմունքն է: Բանտում հանցագործը միայն հմտանում է նոր հանցագործություններ անելու հարցում, թեև կարելի էր նրան ուղղել: Գերագույն Խորհրդի պատգամավոր, նախկին քաղբանտարկյալ Ազատ Արշակյանը պատմում է քաղաքական բանտարկյալի կյանքի մասին սովետական ու անկախ Հայաստանի կալանավայրերում:

Երբ մենք՝ 90-ականներին ապրածներս դժգոհում էինք, շատ հաճախ տարիքով ավելի մեծ մարդիկ մեզ ասում էին. «Ա՞յս է սովը, մենք այն ժամանակ թեփ էինք ուտում, իսկ հիմա բողոքում եք, որ չոր հաց եք ուտում: Ո՞վ է ասում, որ սա մութ է, հիշեք այսինչ թիվը...»: Եվ ծիծաղելի էին համարում նաեւ այսօրվա իրադրությունը՝ համեմատելով նախորդ տարիներին, տասնամյակներին տեղի ունեցածների  հետ: Դուք այսօր էլ հետեւում, տեսնում եք՝ ինչպես են տարբեր քաղաքացիների, ակտիվիստների ձերբակալում, կալանավորում, եւ հաճախ իրավապաշտպանները բողոքում են, որ թույլ չտվեցին հեռախոսով խոսել, տեսակցել: Իսկ Ձեր ժամանակ անգամ բջջային հեռախոս չկար: Արդյոք Դուք է՞լ եք այդ հայացքով նայում այսօրվա կալանավորներին, այսինքն՝ խորհրդային ժամանակների եւ այսօրվա  քաղկալանավորի, քաղբանտարկյալի կեցությունը շա՞տ է փոխվել,  ո՞րն է ավելի դաժան:

 - Դաժանության մասին դժվար է խոսել, որովհետեւ յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան ունի իր կենսամակարդակը  եւ հարաբերությունների մակարդակը ճիշտ այնպես, ինչպես, օրինակ, Խոր Վիրապը չես կարող համեմատել Գուլագի որեւէ բարաքի հետ: Նույնն էլ հիմա է: Տերմինը հետաքրքիր էր. ասում էին ուղղիչ-աշխատանքային հիմնարկում հանցագործը՝ արդեն դատապարտյալը, կարող է ուղղվել աշխատանքով եւ ռեժիմով, ինչը ենթադրում էր զրկանքներ, թեեւ ըստ ժնեւյան կոնվենցիայի, դա խախտում էր, որովհետեւ չի կարելի կտտանքների ենթարկել քաղաքացուն, նույնիսկ՝ դատապարտյալին, որովհետեւ անմեղ մարդը կարող է այդտեղ հայտնվել դատական կամ իրավական սխալի հետեւանքով, բայց եթե նույնիսկ ակնհայտ է, որ նրան ճիշտ են հայտնաբերել, պատժել, անգամ այդ դեպքում մարդը մնում է արժանապատվություն կրող: Դրա համար էլ ասում եմ, որ այսօրվա քաղկալանավորների, քաղաքական նկատառումներով անազատության մեջ հայտնված մարդկանց համար գոնե օրենքը չի ենթադրում կտտանքներ՝ հատուկ զրկանքներ, պատիժներ, օրինակ՝ սովահարություն, ցրտահարություն, նաեւ՝ ֆիզիկական բռնություն: Իսկ Սովետական Միությունում կար մենախուց, որը ֆիզիկական տանջանք էր ենթադրում. սոված էին պահում, 2 օրը մեկ էին կերակրում: Օրենքը հենց այդպիսի իրավունք էր տալիս, բանտային ծառայողները օրենքով էին դա անում, իրենց ինքնագործունեությունը չէր: Պատկերացնո՞ւմ եք՝ բանտի մեջ կար բանտ 6 ամսով. զրկանքների ամիսներ էին: Այդ իմաստով եթե համեմատում ենք, երեւի նա ավելի դաժան էր, բայց այս լուսավոր, համակարգիչների, համացանցի, մարդկային  հարաբերությունների, ինֆորմացիոն-տեղեկատվական  ազատությունների դարում մեկուսանալը բավականին ծանր է: Ես կարող եմ ասել, որ պարտադրված ռեժիմի պայմաններում եթե անգամ վանդակը ոսկեզօծ է, միեւնույն է՝ տհաճ է, մարդը զրկված է ազատությունից, տանջվում է: Այդ իմաստով չեմ կարող ասել՝ որն է ավելի դաժան: Մեր նոր քաղաքական (պայմանական եմ ասում քաղաքական, որովհետեւ հենց ասում ես քաղաքական, ասում են՝ ապացուցի) նկատառումներով ազատազրկված քաղաքացիները բավական ծանր են տանում անազատությունը: Ես, օրինակ, 12 տարի եմ  ազատազրկվել, Հայրիկյանը՝ 14, Մերուժանը՝ 10-15, Աշոտ Նավասարդյանը՝ 12: Անազատության մեջ ենք եղել եւ սիբիրյան՝ Հյուսիսային Ուրալի կլիմայական պայմաններում, եւ, կարծես թե, քիչ ենք խանգարումներ ստացել: Իսկ հիմա, երբ նայում եմ, անկեղծ կարեկցում եմ, ուզում եմ նրանք ազատվեն, որովհետեւ տեսնում եմ, որ տանջվում են, հիվանդանում են, դատական նիստերի ժամանակ շտապօգնություն է գալիս: Նրանք փաստաբաններ ունեն, իսկ մեր դատավարություններն առանց փաստաբանի էին ընթանում. մենք էինք հրաժարվում, որովհետեւ դատապաշտպաններն ասում էին, որ մեզ միայն մի դեպքում կարող են պաշտպանել, օգնել, եթե մենք զղջանք, ներողություն խնդրենք: Մենք հրաժարվում էինք:

- Այսօրվա քաղկալանավորին, որն իշխող վարչակարգի դեմ է պայքարում, բանտարկողը ՀՀ իշխանական վարչակարգն է, Ձեր ժամանակ՝ Խորհրդային Միությունը: Արդյոք հոգեբանական տարբերություն չպե՞տք է լինի: Ձեր կարծիքով ո՞րն է ավելի սարսափեցնում մարդուն:

- Քանի որ ես «բախտ եմ ունեցել» նաեւ անկախ Հայաստանում ազատազրկվելու Ռոբերտ Քոչարյանի «օրհնությամբ», ասեմ, որ պատնեշից այն կողմ ազատազրկվածների համերաշխություն կա: Սովետական Միությունում ներքին օրենքով ասում էին. «մենք չենք որոշել, որ այս խցիկում պետք է լինենք», այսինքն՝ եթե որեւէ մեկն ինձ դուր չի գալիս.... Դուք գիտեք, որ շատ կարճ ժամանակում (բանտային ռեժիմի մասին է խոսքը), մի քանի շաբաթ հետո սկսում ենք նկատել բաներ, որ ընդհանրապես աննկատ են, անհամատեղելիություն է,  չես հավանում խցակցիդ: Բայց աշխատում է համակարգը, ասում է. «Ինքը մեղավոր չէ, որ ինձ հանդիպել է այստեղ, նրան դատավճիռն է բերել», այսինքն՝ ես մեղավոր չեմ, որ, օրինակ,ձախլիկ եմ: Բոլորը տարբեր բաներ են անում. մեկը գիշեր-ցերեկ աղոթում է, մյուսը ոտաբոբիկ է քայլում խցիկում, ջրի, եռացրած ջրի խնդիր է առաջանում: Մենք ասում ենք, որ սա մեր ընտրությունը չէ, դրսում եթե հանդիպենք մեկին, ով ակնհայտ լավն է, շատ բարի, ազնիվ, բայց ուսադիր կա նրա վրա, նշանակում է՝ մեր հակառակորդն է, մեզ զրկանքներով ապահովողը: Այդ թվում նաեւ՝ քաղաքացիները. մենք ասում ենք, որ նրանք փայլեցնում են, պահում են մեր շղթաները, բարեխիղճ, կարգապահ, ստեղծագործող կամ աշխատասեր քաղաքացին, գյուղացին, բանվորը, կթվորուհին, ջուլհակուհին. նա դառնում է մեր թշնամին, իմ բանտային ռեժիմի տերը նրանք են: Ես կարծում եմ՝ բոլորի մոտ է այդպես: Ազատվածները որոշակի ադապտացիայի խնդիր ունեն, ճիշտ այնպես, ինչպես  «վիետնամական բարդույթ» կոչվածի դեպքում. բոլոր ժամանակներում պատերազմից թիկունք վերադարձող  զինվորների հետ պետք է հոգեբանական, վերականգնողական աշխատանք տարվի: Շատ խորը աշխատանք պետք է տարվի նաեւ ազատազրկված մարդկանց հետ՝ հատուկ հոգեբաններ, հոգեւորականներ (եթե հավատացյալներ են, գործը հեշտանում է). վերջինս պետք է նրանց մխիթարի, վերադարձնի քաղաքացիական կյանք: Ադապտացիայի հրաշալի օրինակներ կան. Հին Հռոմի ինստիտուտ կար՝ հաղթակամարի տակով անցնել: Հռոմեական բանակը, երբ պատերազմից վերադառնում էր, կարանտին կար՝ մի ամսից ավելի, 40 օր մնում էր Հռոմի պատերի տակ. էպիդեմիայի դեմ էր, հիվանդություն պետք է չբերեին: Այդ ժամանակ քուրմը, նույնիսկ՝ քրմապետը, անընդհատ շփվում էր նրանց հետ, ասում էր. «Պատերազմն ավարտվել է, հռոմեացինե՛ր, հիմա մենք մտնում ենք Հռոմ, այնտեղ մեր հայրերն են, մայրերը, քույրերը, երեխաները, մենք պետք է նրանց հետ շատ նուրբ լինենք»: Այդ հաղթակամարի տակով անցնելով՝ բանակը զինաթափվում էր, լիցքաթափվում: Շատ գեղեցիկ ավանդություն ունեին հին ռուսները. բանակում ծառայում էին 25 տարի եւ  վերադառնալով՝  ազատվում ճորտությունից: Եթե զինվորը հասցնում էր 25 տարի ծառայել եւ չզոհվել, վերադառնալուց հետո ազատ էր. համայնքը նրան տրամադրում էր բնակարան, հողատարածք եւ գործիքներ՝ պետության հաշվին: Ռուս զինվորը բանակից վերադառնալով՝ գյուղ մտնելու իրավունք չուներ: Գյուղացիները գիտեին, սպասում էին: Նա գալիս, բերանքսիվայր ընկնում էր գետնին, գյուղապետը, հոգեւորականը, գյուղի հարգարժան տատիկներն ու մայրիկները գալիս, նրան գրկում-բարձրացնում էին եւ ասում. «Դու հենց նոր ծնվեցիր, Նիկոլա՛յ կամ Իվա՛ն: Ես այս գյուղի գյուղապետն եմ, սա իմ տեղակալն է, այնտեղ քո քույրերն են եւ այլն»: Ապա ռուս զինվորին գրկած տանում էին գյուղ, որեւէ խրճիթ՝ էլի կարանտին, որտեղ նա պետք է մնար 1 ամիս: Նրան կերակրում էին, հագուստները փոխում, հետը շփվում՝  այդպես էին ադապտացնում: Մեզ մոտ դա չկա: Ես եւ Աշոտ Նավասարդյանը վերադարձել ենք կալանավայրից՝ համեմատաբար ծանր, հատուկ ռեժիմից (որպես ռեցիդիվիստ/կրկնահանցագործ) եւ ընկել հորձանուտի մեջ: Օրինակ, պետությունը մինչեւ հիմա օրենքով սահմանված կարգով ինձ ռեաբիլիտացիա չի արել: 1939թ., երբ արդեն ակնհայտ էր պատերազմը, Ստալինը ռեաբիլիտացիայի մասին օրենք ընդունեց՝ նախկին զինվորականներին (ինժեներներ, տեխնիկներ, ռազմարդյունաբերական համալիրին պիտանի հակասովետականներ, տրոցկիստներ եւ այլն) ազատեց՝ զորակոչելու համար: Օրինակ, Ռակասովսկուն, ով, ասում են, Ժուկովից ավելի կարեւոր ստրատեգ  է եղել, ազատեցին եւ նշանակեցին զորքերի հրամանատար: Մեզ մոտ դա չի արվում: Խորհրդային նախկին քաղկալանավորներից 4-5 հոգի ասպարեզում կան՝ Հայրիկյան, Վարդան Հարությունյան, ես. մեզ չեն ռեաբիլիտացրել: Մենք դա սիրով ենք անում, չենք հանձնվում, չենք դադարում պայքարելուց, դա արդեն մտել է մեր մեջ, մեր վերջը պետք է լինի մարտի դաշտում (այս մի քանի հոգու մասին է խոսքս), բայց ընդհանուր առմամբ նրանք, ովքեր օգտվում են մեր աշխատանքի արդյունքներից, փաստորեն մեզ շահագործում են. ես, օրինակ, ռեաբիլիտացիա չեմ ստացել:

- Իսկ առհասարակ, երբ խոսում ենք նորանկախ Հայաստանի քաղկալանավորների մասին, որքանո՞վ է այսօր բանտը, կալանավայրը, Ձեր կարծիքով, ծառայում իր նպատակին, արդյոք սա վա՞յր է, որտեղ կարելի է ուղղվել: Մի հոդված կարդացի, որտեղ ասվում էր, որ 7 տարուց ավել պատիժը կորցնում է իր իմաստը, այսինքն, մարդն այլեւս չի հասկանում, թե ինչու ինքը պիտի գտնվի կալանավայրում՝ անազատության մեջ: Միգուցե նա վատ կյանքի պատճառո՞վ էր գողություն արել եւ հայտնվել այդտեղ: Արդյոք այսօրվա Հայաստանի պայմաններում անազատությունը կարո՞ղ է դիտարկվել հնարավորություն, որպեսզի մարդն ուղղվի:

- Նախ պետք է ճշտենք՝ արդյոք օրենսդրությունը ենթադրո՞ւմ է ուղղում կոչվածը: Ես կարծում եմ՝ ոչ: Մարդը նյութական վնաս է հասցրել անհատին, հասարակությանը կամ պետությանը, բանակին, դուրս է եկել հասարակության համար ընդունելի կենցաղի, ապրելու կանոններից. հասարակությունը նրանից վրեժ է լուծում: Մեզ մոտ, փաստորեն, ուղղում ասվածը չի ենթադրվում աշխատանքի միջոցով  (իսկ սովետական տարիներին ծանր աշխատանքներ էին՝ հանքերում, անտառներում, ճանապարհաշինության, քաղաքաշինության մեջ եւ շատ անբարենպաստ կլիմայական պայմաններում): Ասում էին, որ տաժանակիր աշխատանքը մարդուն ուղղում է, նրա միջից դուրս հանում չարությունը. դա դարվինիզմի, մարքսիզմի գռեհիկ մեկնաբանությունն է: Աշխատանքը մարդուն ազնվացնում է, մարդը չի կարող չաշխատել, բայց ծանր, տանջող աշխատանքը մարդուն չի ազնվացնում: Նախկինում առաջ նաեւ ծեծում էին, ճիպոտահարում,  ասում էին, որ ծեծելով դեւը դուրս է գալիս մարդու միջից, նույնիսկ խարույկի վրա այրելուց առաջ էին ծեծում (ինչպես Ժաննա   դ'Արկի դեպքում՝ 19-20 տարեկան աղջկան այրելուց առաջ ծեծում էին՝ նրա միջից վհուկին հանելու համար): Սովետական Միությունը դա էր ընդունում, որ խիստ ռեժիմից բացի հարկավոր է պատժել նաեւ ծանր աշխատանքով: Հայաստանի Հանրապետությունը, փաստորեն, հանել է աշխատանքը, որը նույնպես պատիժ է: Երբ պատժաժամկետը երկար է՝ 7 տարի եւ ավել (ես համարվում եմ երկար ժամկետ անցկացրած), հատուկ ռեժիմի բանտում, փոքրիկ խցիկի մեջ՝ երկու-երեք հոգով (անպայման ընկեր բերում են), օրացույց, եղանակ՝ քեզ այլեւս ոչինչ չի հետաքրքրում, որովհետեւ չկա իրադարձություն. ամեն օր ժամը 5-ին վերկաց, հետո սննդամթերք, խուզարկություն, 45-60 րոպե՝ եթե շատ ցուրտ չէ, զբոսանք, ժամը 9-ին՝ քուն: Ամենահետաքրքիր իրադարձությունը խուզարկությունն է. վիրավորական է, դիմադրում ենք եւ դրա համար էլ պատժվում: Իրադարձություն չկա մարդու կյանքում, եթե հնարավոր է՝ պետք է աշխատի: Ես, օրինակ, կուզեի, որ մեր ազատազրկման վայրերում գտնվող քաղաքացիներին տային տեղում հնարավոր աշխատանք. դա իրադարձություն է, զբաղվածություն, նաեւ ազատվելուց հետո որոշակի գումար կունենա: Ես համարում եմ, որ Հայաստանն ուղղման համար պայմաններ չի ստեղծում, Հայաստանում վրեժխնդրություն կա եւ խստասրտություն: Հայաստանի բանտերն այսօր անմարդկային են մարդկայնության դեմ, վայրեր են, որտեղ պահում են ոչ թե թշնամիներին, այլ մեր քաղաքացիներին, ով 2-5 տարի հետո վերադառնալու է ընտանիք: Ես որոշ իմաստով քոլեջ եմ ասում, բայց դրանք կարող են նաեւ համալսարան լինել հանցագործության, որտեղ փորձի փոխանակում է տեղի ունենում, համերաշխության սկզբունքն է աշխատում. մարդասպանի, բռնաբարողի հետ նույն խցում ապրելով կիսում ես նրա պատիժը, նույն օդն եք շնչում, հացը կիսում: Սովետական բանտում շատ հետաքրքիր էր հաց կիսելը.  թաց էր, հերթով՝ օրը մեկս, թելով պետք է կտրեինք, եւ ով կտրում էր, առանձին-առանձին դնում էր թղթի վրա եւ շրջվում պատի կողմը, մյուսը մատը դնում էր մի կտորի վրա եւ հարցնում՝ ո՞ւմ: Սա իրավական պետության տարրն է՝ ով կտրտում է, նա իրավունք չունի բաժանելու, չես կարող քեզ համար ընտրել, որովհետեւ ուրիշն է ընտրություն կատարում: Հիմա պատկերացրեք, որ բավական անմեղ, սխալմամբ, թյուրիմացաբար, պահի տակ հանցանք գործած մարդը բանտից դուրս է գալիս արդեն փորձառու, «կրթված, մասնագիտացած»: Եթե աշխատանք լինի, պրոֆիլակտիկա, հարազատների հետ հանդիպում, նույնիսկ՝ արձակուրդ. գնա, իր ընտանիքի անդամներին, երեխաներին, հարազատներին, ընկերներին տեսնի ազատության մեջ, կձգտի չանել դա, դուրս գալ: Բոլորին ինչո՞ւ եք խցկում բանտ. պատժեք 500 մ շառավղով, թող տանը նստի, ձեռագործ անի՝ գուլպաներ գործի հայկական բանակի համար: Իմ խորին համոզմամբ Հայաստանում այդ առումով անելիք շատ կա, բայց ինչքան տեսնում եմ դրանով զբաղվողներին՝ սադիստներ են, այսինքն, մարդն ուզում է տեսնել որեւէ մեկի տանջանքները, գնում, հերթ է կանգնում բանտում աշխատելու համար: Քաղաքական գործիչներն էլ են դրանով զբաղվում: Եթե սադիզմ չլիներ, ԱԺ-ն շատ արագ օրենքներ կընդուներ. սխալված քաղաքացուն հետ բերելու ճանապարհներ կգտնեին, բիզնեսին կդիմեին, գործեր կան, որոնք աշխատատար են՝ դրանցից կառաջարկեին: Ես ասեցի՝ աշխատանքի ինստիտուտը. հոգեւորականներ կան, որ գնում են բանտ, բայց ճիշտ կլինի մեկ-մեկ դուռը փակել, մի քիչ մնան այնտեղ. դա աշխատանք չէ, կամավոր պետք է լինի, ինչ-որ կարեկցող պետք է լինի: Մենք քաղհանցագործների մասին ենք խոսում, նրանք առանձին են, աստղեր են: Հիմա գիտեք, ինչքան նախկին կալանավորներ կան, որ բավական ազդեցիկ քաղաքական գործիչներ են, բիզնեսմեններ. հալածյալ լինելը նրանց համար ուղիղ ճանապարհ է դեպի քաղաքական կարիերա: Հնարավոր է, որ նրանք սխալվեն, դա նրանց օգուտ չտա, միայն զրկանքների ենթարկի: Ուրեմն պետք է մարդկային լինել: Ես կարծում եմ, որ այդտեղ շատ անելիք կա:

- Շնորհակալ եմ շատ: Հարգելի ունկնդիրներ, լսում էիք «Մարդու իրավունքների ինքնապաշտպանություն» հաղորդաշարը: Տաղավարում աշխատում էր Հայկուհի Մինասյանը: Հաղորդաշարի մեր այսօրվա հյուրը ԳԽ պատգամավոր Ազատ Արշակյանն  էր: Շնորհակալություն:

 

 

ԹԱՐՄ ՈՒՂԵՂՈՎ
15Դեկտեմ
Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝
website by Sargssyan