Chat with us, powered by LiveChat
Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Պանիսլամիզմն ու Պանթյուրքիզմը ներմուծված են Եվրոպայից. սիրիական ճգնաժամի նախահիմքը. «Մոդուս Վիվենդի»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

Ընդհանրապես և՛ պանիսլամիզմը, և՛ անգամ պանթուրանիզմը տարածաշրջան ներմուծված եվրոպական գաղափարախոսություններ են: Օրինակ՝ այն ուժերը, որոնք իրենց ներսում չունեին իսլամական վտանգ, փորձում էին իսլամական խաղաքարտը ակտիվացնել Ռուսական, Բրիտանական կայսրություններում, և իրենք բերեցին պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունը: Հաճախ մենք տեսնում ենք, որ իսլամն արդեն և՛ Ռուսաստանում, և՛ Եվրոպայում էական դերակատարություն ունի, և փորձում են օգտագործել այն:

Հաղորդման սղագրություն.

- Ողջո՛ւյն: Ձեր ռադիոընդունիչը FM 106.5 հաճախության վրա է: «Լրատվական» ռադիոյի եթերում իր աշխատանքն է սկսում «Մոդուս վիվենդի» հաղորդաշարը: Տաղավարում աշխատում են Հայկուհի Մինասյանը և հաղորդաշարի հեղինակ «Մոդուս վիվենդի» կենտրոնի տնօրեն, արտակարգ և լիազոր դեսպան Արա Պապյանը: Ողջո՛ւյն, պրն. Պապյան:

- Բարև ձեզ:
- Հարգելի ունկնդիրներ, այսօր կրկին խոսելու ենք Սիրիայի մասին. ի՞նչ է նախորդել Մերձավոր Արևելքի ներկա ճգնաժամին: Պրն. Պապյա՛ն, երևի սկսենք այն շրջանից, երբ Օսմանյան կայսրությունը փլուզվեց, և Մերձավոր Արևելքի երկրները, այդ թվում՝ Սիրիան, անցան նոր կայսրության, մասնավորապես՝ Մեծ Բրիտանիայի տիրապետության տակ: Եվ այստեղ, ինչպես ես կարդացի և հասկացա, բրիտանացիները քարտեզները էթնիկ և կրոնական հիմքի վրա չէին գծում: Եթե մենք նայում ենք Լոուրենս Արաբացու քարտեզները, ապա դրանք ամբողջությամբ քանոնով գծված արհեստական քարտեզներն են: Ի՞նչն էին հաշվի առնում անգլիացիները, երբ այսպես էին վերաձևում Մերձավոր Արևելքը և մասնավորապես՝ Սիրիան:
- Ընդհանրապես Մերձավոր Արևելքում երբևէ սահմանները էթնիկ չեն եղել: Մենք մեր դառը ճակատագրից դա գիտենք. Հայաստանը բաժանվել է սկզբից 2, հետո՝ 3 պետությունների միջև՝ Օսմանյան կայսրություն, Իրան,հետո՝ Ցարական Ռուսաստան: Նույնը, բնականաբար, վերաբերում է Օսմանյան կայսրության հարավային վիլայեթներին, այդ թվում՝ Ադանայի վիլայեթը, որի մեջ մտնում է ներկայիս Սիրիայի զգալի մասը: Բաժանումը տեղի էր ունենում ըստ իրենց պայմանավորվածության. սկզբունքը, մոտավորապես, հետևյալն էր, որպեսզի ուժերը հավասարակշռված լինեին: Օրինակ՝ Սիրիայից հյուսիս գտնվող տարածքը՝ հայոց Կիլիկիան, պատերազմի ավարտին՝ 1918թ., նվաճվեց բրիտանական զորքերի կողմից, հետո՝ հանձնվեց ֆրանսիացիներին: Ինչո՞ւ: Որովհետև կար հայտնի Սայքս-Պիկոյի պայմանավորվածության, ըստ որի այդ շրջանը՝ ներառյալ Կիլիկիան, պիտի լիներ ֆրանսիական ազդեցության գոտի: Ընդհանրապես, երբ մենք ասում ենք Սիրիայի նկատմամբ մանդատ, հաճախ մոռանում ենք, որ այն ընդգրկում է նաև Կիլիկիայի տարածքը: Հաճախ ֆրանսիական կառավարիչները կոչվում էին Ֆրանսիայի ներկայացուցիչներ Կիլիկիայում և Սիրիայում: Իսկ Սիրիան շատ ավելի մեծ էր: Շատ հետաքրքրական է, որ Սայքս-Պիկոյի պայմանագիրն ուներ նաև երրորդ կողմը, որի մասին քիչ է խոսվում: Հաճախ Սայքս-Պիկո Սազոնով է ասվում՝ այդ ժամանակվա Ցարական Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարի անունով: Եվ, ըստ էության, եթե մենք համեմատելու լինենք, ապա կտեսնենք, որ ռուսական ազդեցության գոտին, գրեթե ամբողջությամբ համընկնում է այն սահմանին, ինչը հետագայում վիլսոնյան վճռով տրվեց Հայաստանի Հանրապետությանը: Հենց սա էլ փաստում է իմ ասածն այն առումով, որ երբ Ռուսաստանը 1918 թ. մարտի 3-ի Բրեստ-Լիտովսկի սեպարատ հաշտության պայմանագրով դուրս էր եկել պատերազմից, և ռուսական ազդեցության գոտին, պայմանական ասած, մնացել էր անտեր, խնդիրը պիտի տրվեր մեկ այլ կողմի, բայց ոչ՝ բրիտանական կամ ֆրանսիական, որովհետև այդ հավասարակշռության սկզբունքը կխախտվեր: Ըստ էության, 1-ին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, երբ Ռուսական կայսրությունը հեղափոխության պատճառով ջախջախվեց, Ավստրո-Հունգարիան և գերմանական կայսրությունները պարտվելու հետևանքով ջախջախվեցին, Միացյալ Նահանգներն իրենից դեռևս համաշխարհային ուժ չէր ներկայացնում, մնացել էին այս երկու մեծ խաղացողները՝ ֆրանսիացիներն և բրիտանացիները: Այդ ժամանակ իրենք Միջին Արևելքն իրենց հարմար ձևեցին, և կարծում եմ՝ այսօրվա ճգնաժամն ունի այդ շրջանից եկող իր որոշակի նախընթացը: Ինչո՞ւ: Որովհետև Միջին Արևելքում ներկայիս հզորագույն խաղացողները, իմ կարծիքով, Միացյալ Նահանգները և Ռուսաստանն են: Ռուսաստանը՝ որպես խաղացող, ոչ թե՝ հզոր ուժ. իհարկե Ռուսաստանը և՛ տնտեսապես, և՛ քաղաքականապես բավականին տկարացած է, բայց Միջին Արևելքում խաղալու լուրջ հնարավորություններ ունի, և կարծում եմ՝ Պուտինը հենց դա էլ անում է: Այսինքն՝ լավ հասկանալով, որ, ըստ էության, եվրոպական ուղղության վրա տնտեսական դաշտում մեծ հաջողություններ այլևս չի կարող ունենալ, հաշվի առնելով Միջին Արևելքում ավանդական ռուսական ազդեցությունը և հետագայում՝ սովետական ազդեցությունը, դա օգտագործում են: Մենք գիտենք, որ Սիրիան գտնվում էր ՍՍՀՄ ազդեցության, այսինքն՝ Ասադների ընտանիքը մշտապես ռուսական կողմնորոշում է ունեցել՝ այլընտրանքի բացակայության պատճառով:
- Սակայն ես լսել եմ տեսակետ, որ նույն անգլիացիները, ֆրանսիացիները, երբ այս քարտեզները գծում էին, հաշվի էին առնում, որ ամեն երկրում իշխող լինի փոքրամասնությունը, ինչպես Սիրիայում է: Այսինքն՝ արդյո՞ք այն, որ ալևիներն այսօր իշխանության չեն (չնայած` այսօր դա արդեն հարցականի տակ է), դա ևս քաղաքականության հետևանք չէ, որովհետև ոչ միայն աստեղ, այլև՝ բոլոր երկրներում փորձում են փոքրամասնությանն առաջ բերել:
- Նման տեսակետ կա, և դրա համար որոշակի հիմքեր կան: Երբ ցանկացած երկրում իշխանության հզորությունը խարսխված չէ սեփական ժողովրդի կամ դրա մեծամասնության վրա, նա մշտապես արտաքին ուժին ապավինելու խնդիր ունի՝ լինի կրոնական, կամ հարանվանական կամ էթնիկ փոքրամասնություն, կամ լինի թեկուզև նույն ժողովրդի իշխանությունը, որը չի վայելում ժողովրդի աջակցությունը: Նման քայլեր իշխողները միշտ արել են, միշտ փորձել են անել, և դա աշխատել է: Այսօր պարզապես իրավիճակն արմատապես փոխվում է: Այսօր իսլամը քաղաքականանում է՝ որքան էլ տարօրինակ թվա: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և հետո, իսլամը, ըստ էության, որևէ քաղաքական դերակատարում չուներ. կրոն էր, հավատ էր, կենսակերպ էր: Միայն Օսմանյան կայսրությունն էր, ըստ էության, փորձում պանիսլամիզմի գաղափարները տարածել, բայց ոչ այսպես զանգվածային ձևով: Սա վերջին շրջանի ազդեցությունն է, և շատերը դա պայմանավորում են ՍՍՀՄ Աֆղանստան մտնելով և Արևմուտքի դերակատարությամբ: Այսինքն՝ երբ ՍՍՀՄ-ը գտնվում էր Աֆղանստանում, անհրաժեշտ էր նրա դեմ ուժեր տրամադրել, ոտքի հանել, և դա, իհարկե, պետք է արվեր իսլամի դրոշով: Այդ հարցում բավականին հայտնի է Բրժեզինսկու դերակատարությունը: Ամերիկացիներն իրենք են այսօր ասում, որ այդ թալիբները, ըստ էության, Ամերիկայի ստեղծած և նրա աջակցությունը ստացած ուժեր էին, որոնք հետագայում հենց նույն ամերիկացիների դեմ դուրս եկան: Ընդհանրապես և՛ պանիսլամիզմը, և՛ անգամ պանթուրանիզմը, պանթուրքիզմը տարածաշրջան ներմուծված եվրոպական գաղափարախոսություններ են: Օրինակ՝ այն ուժերը, որոնք իրենց ներսում չունեին իսլամական վտանգ, օրինակ՝ շատ ակտիվ էին Ավստրո-Հունգարիան, Գերմանիան, փորձում էին իսլամական խաղաքարտը ակտիվացնել ռուսական, բրիտանական կայսրություններում, և իրենք բերեցին պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունը: Ռուսներն արդեն 19-րդ դարում վերահսկում էին Միջին Ասիայի ամբողջ տարածքը՝ իսլամական բնակչությամբ, դրա համար փորձում էին իրենց դեմ հանել այդ բնակչությանը, ինչն այսօր էլ կատարվում է: Հաճախ մենք տեսնում ենք, որ իսլամն արդեն և՛ Ռուսաստանում, և՛ Եվրոպայում էական դերակատարություն ունի, և փորձում են օգտագործել: Իմ կարծիքով այսօր հայտնվել են երկու նոր խաղացողներ՝ Միացյալ Նահանգները և Ռուսաստանը, որոնք Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո տարբեր պատճառներով չեն մասնակցել Միջին Արևելքի ձևավորմանը: Եվ այսօրվա քաղաքական ազդեցությանը համապատասխան՝ ընթանում է իրավիճակի հարմարեցում, սահմանների հարմարեցում, ազդեցության գոտիների հարմարեցում: Ակնհայտ է, որ Միացյալ Նահանգները չի կարող բավարարվել նախկին կարգավիճակով: Այդ ժամանակ իրենք հաճախ սեփական կամքով չէին ուզում մասնակցել. ունեին Մոնրոյի դոկտրինը, ըստ որի՝ իրենց ազդեցությունը սահմանափակվում է միայն արևմտյան կիսագնդով: Եվ մենք դրանից տուժեցինք, որովհետև շատ հետաքրքրական է, որ այդ ռուսական ազդեցության գոտին հետագայում առաջարկվեց Միացյալ Նահանգներին, և 1920 թ. հունիսի 1-ին Սենատը քվեարկությամբ մերժեց: Սա էլ ապացուցում է, որ այն ժամանակ որքան էլ մեղադրեին ամերիկացիներին իմպերիալիզմի մեջ, ամերիկացիներն ամենևին իմպերիալիստ չէին: Ցանկալի կլիներ, որ լինեին Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, որովհետև մենք, ըստ էության, կլինեինք առաջիններից, որին նա կվերցներ իր հովանու ներքո:
- Պրն. Պապյան, Սիրիայում այդ քարտեզների վերաձևումից հետո իշխանության եկավ ԲԱԱՍ կուսակցությունը: Այստեղ կուսակցության առաջնորդները փորձեցին անել այն, ինչ արեց Աթաթուրքը՝ այդ կրոնական և էթնիկ տարրը ձուլել քաղաքացու երևույթով, այսինքն՝ փորձեցին ներմուծել սիրիացու գաղափարը: Սակայն եթե կրթված, էլիտար դաշտն այս քայլն ընդունեց, ապա գյուղացիները կամ էթնիկ փոքրամասնությունները, որոնք պակաս զարգացած էին, սա չընդունեցին: Ինչո՞ւ Աթաթուրքին հաջողվեց մասամբ իրականացնել դա, այսինքն՝ Թուրքիայում էթնիկ տարրը սկսում է նոր զարգանալ՝ հարյուրամյակ հետո, իսկ Սիրիայում, որը տարածքով ավելի փոքր էր և էթնիկ կազմով՝ ավելի բազմազան, չհաջողվեց դա: Ինչո՞ւ:
- Ես կարծում եմ, որ հասարակական կյանքում նման մեծ հեղաբեկումներն անպայման դրսի մեծ աջակցության կարիք ունեն, միայն ներքին ուժերով չի լինի: Աթաթուրքին հաջողվեց դա անել, որովհետև նա ուներ ռուսական բոլշևիզմի աջակցությունը: Չլիներ ռուսական աջակցությունը, Աթաթուրքը ոչնչի չէր հասնի: Այսինքն՝ և՛ զենքը, և՛ ոսկին, և՛ քաղաքական աջակցությունը գալիս է ռուսներից: Եվ ռուսներին ցանկալի էր Անտանտի երկրների դեմ ուղղված այդ ազգայնական թուրքական գաղափարախոսությունը: Դրա համար էլ աջակցում էին: Հիմա, ես կարծում եմ, նույնը տեղի է ունեցել Սիրիայում կամ այլուր: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո տեղի ունեցավ հետևյալը. բացի այս արաբական երկրներից, որոնք անկախացան՝ ենթամանդատային տարածքից ստացան անկախություն, ստեղծվեց Իսրայելը, որն անընդունելի էր արաբական աշխարհի համար:Բրիտանիայի, Միացյալ Նահանգների աջակցությունը վայելող Իսրայելի դեմ պայքարելու համար արաբական աշխարհն աջակցության կարիք ուներ: Այդ ժամանակ միակ ռեալ, մեծ ուժը, որն ի վիճակի էր դա անելու, Սովետական Միությունն էր: Եթե Սովետական Միությունը պատրաստ լիներ աջակցելու, ապա միայն սոցիալիստական գաղափարախոսության առաջ գալու դեպքում: Այսինքն՝ եթե իրենք իսլամական գաղափարախոսությամբ պայքարեին Իսրայելի դեմ, ՍՍՀՄ-ը չէր աջակցի: Այդ պատճառով առաջ եկան տարբեր կուսակցություններ, այդ թվում՝ սոցիալիստական կուսակցությունը՝ ԲԱԱՍ-ը. գոնե՝ այդպես հռչակում էին: Նույնը եղավ Իրաքում: Այսինքն՝ սոցիալիզմն այն ծխածածկույթն էր, որն արաբները, ազգայնականության հետ միասին, օգտագործում էին Իսրայելի դեմ պայքարելու համար: Այդ նույնն արեց Աթաթուրքը՝ կոմունիստական կեղծ գաղափարախոսության ներքո, մտավ համաշխարհային հեղափոխության հռչակած այդ կարգախոսի տակ և կարողացավ օգտագործել ամբողջը: Չմոռանանք, որ արաբները, ճիշտ է, բավական հին ազգ են (գոնե մենք 7-րդ դարից սկսած իսլամի ձևավորումով գիտենք դերակատարությունները), բայց իրենք երբեք ժամանակակից հասկացությամբ ազգ չեն եղել, իսլամի մեջ ավելի շատ ումայի գաղափարն է, հավատացյալների միասնությունը: Այսօր էլ շատ-շատերը կան, որոնք դեմ են ազգային գաղափարախոսությանը: Եվ հիմա դա ավելի է առաջ մղվել, կարծում եմ, այն պատճառով, որ ընդհանրապես բոլոր ձախ շարժումները՝ կոմունիստական, սոցիալիստական գաղափարախոսությունները ձախողվեցին, և մենք տեսնում ենք, որ դրանց տեղը գրավում է իսլամական գաղափարախոսությունը, որը չի կարող լինել ազգային, որովհետև ազգային իսլամ գոյություն չունի: Դրա համար իրենք պիտի փորձեն աջակիցներ գտնել: Այսօր ցանկացած պայքարող՝ Սաուդյան Արաբիան, որը շատ փող ունի, Կատարը, գոնե ֆինանսական առումով իսլամի գաղափարախոսության առաջամարտիկներն են: Այսօր Սիրայում իսլամիստները ֆինանսավորվում են արաբական երկրների կողմից: Հակաասադականները, այսպես ասած, ազատ բանակը, ավելի աշխարհիկները Արևմուտքի կողմից են ֆինանսավորվում և աջակցություն ստանում: Իսկ Աադները՝ որպես սրանց դեմ կռվող, ռուսական, չինական, իրանական կողմից են ֆինանսավորվում և նաև զենքի ազատություն ստանում: Մենք վերադարձել ենք այն ժամանակաշրջան, երբ մեծ ուժերի միջև ուղղակի պատերազմ չկար, բայց որոշ տարածաշրջաններում ընթանում են, այսպես կոչված, այդ «փրոքսի» պատերազմները: Այսինքն՝ այն, ինչ մենք տեսել ենք Աֆղանստանում 70-80-ականներին, ըստ էության, ռուսների և Արևմուտքի պատերազմն էր, բայց՝ աֆղանական տարածքում: Այսօր նույնը Սիրիայում է: Կարող ենք ասել, որ համաշխարհային ճակատագիրն այսօր որոշվում է Սիրիայում:
- Պրն. Պապյան, «Մոդուս Վիվենդի» հաղորդաշարի ընթացքում մենք հաճախ խոսում էինք այն մասին, որ 21-րդ դարի հատկապես վերջին հատվածը լինելու է փոքր ու միջին ժողովուրդների ազգային ինքնորոշման դարաշրջան: Կարելի՞ է սա համարել սկիզբը: Այսինքն՝ արդյո՞ք սա կսկսվի Սիրիայից, և արդյո՞ք այդ սխալ քարտեզները, որ քանոնով էին գծվել, այնուամենայնիվ, էթնիկ կազմով չեն վերագծվի, այսինքն՝ այստեղ փոքրիկ Լաթաքիա կլինի, նույնը հետագայում կարող է տարածաշրջան տեղափոխվել, Ադրբեջանում՝ թալիշներ, լեզգիներ, ավարներ: Նման կանխատեսում ունե՞ք:
- Հիշենք, որ ենթամանդատային Սիրիան բաղկացած էր հինգ, պայմանական կոչենք, պետություներից՝ Ալևիների պետություն, Հալեպի պետություն... Հինգ, այսպես ասած, միավորից էր բաղկացած: Հետո, երբ անկախացավ Սիրիան, Լիբանանը միակն էր, որ պոկվեց և անկախացավ, որովհետև քրիստոնյաներ էին մեծամասնությունը: Մինչ այդ Ալեքսանդրետի սանջակը, որը, ըստ էության, շարունակությունն է ալևիների շրջանի, հանձնվեց Թուրքիային, մյուս մասը մնաց Սիրիային: Իմ կարծիքով, ամբողջ աշխարհում մի հետաքրքիր երևույթ է տեղի ունենում (առաջին հայացքից իրարամերժ, բայց խորքում, կարծում եմ, նույն տրամաբանությունն է). բազմազգ պետությունները տրոհվում են՝ Հարավսլավիան, Չեխոսլովակիան: Հաջողությամբ կամ անհաջող, ավարտված կամ չավարտված, բայց գործընթացը գնում է: Օրինակ՝ Շոտլանդիայի անկախության գաղափարը, որը որևէ մեկի մտքով չէր անցնի:
- Սակայն մարդիկ չցանկացան:
- Բայց հանրաքվե եղավ: Այսինքն՝ կար հասարակության մեջ մի պահանջ՝ գոնե հանրաքվեի դնել: Մենք դա շատ անգամ տեսել ենք նաև Կանադայում և այլն, այսինքն՝ այդ միտումը կա: Ուրեմն, մի կողմից ընթանում է երկրների տրոհման պրոցեսը, մյուս կողմից այդ փոքրացած երկրները ընդհանուր մեկ հանրույթի, մեկ միավորի մեջ միավորվելու միտում, ձգտում կա. նույն Եվրամիությունը: Որովհետև այստեղ հարց է առաջանում. եթե Շոտլանդիան, կամ ժամանակին Չեխոսլովակիան, որ հիմա Եվրամիության անդամ է, բնականաբար, արդեն մտածում է՝ ինչո՞ւ պիտի մենք ոչ թե առանձին-առանձին մտնենք, այլ՝ միասնաբար: Այսինքն՝ այդ հնարավորությունը կա, որովհետև, իմ կարծիքով, շատ բան պայմանավորված է նոր ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներով, որը բերում է ազգային զարթոնքի: Մենք տեսնում ենք, որ դա այսօր տեղի է ունենում ձեր նշած Ադրբեջանում, Թուրքիայում: Ի՞նչ եղավ Թուրքիայում Ցեղասպանության տարիներին: Ըստ էության այդ ժամանակ, և պաշտոնապես միշտ այդպես էր, միլիեթները կրոնական էին, և չկար քրդական միլիեթ, թուրքական միլիեթ: Մեկ ընդհանուր մուսուլման միլիեթ էր և վերջացավ, որովհետև ումայի գաղափարն էր, ինքնության հիմքը կրոնական գիտակցությունն էր: Հայերի պարագային նույնն էր. երբ ասում էին էրմենի միլիեթ, հասկանում էին հայ առաքելական եկեղեցու հետնորդներ: Կաթոլիկները կաթոլիկ միլիեթ էին, անկախ նրանից՝ հայ կաթոլիկ էր, թե՝ ֆրանսիացի կաթոլիկ: Բայց մենք տեսանք, որ 19-20-րդ դարերում հատկապես հակագաղութատիրական պայքարի հետևանքով նոր պետություններ ի հայտ եկան, և այդ էթնիկ միավորները, որոնք մինչև այդ չունեին այդ գիտակցությունը՝ ունեցան: Այսօր մենք տեսնում ենք Թուրքիայում քրդերի հետզհետե հզորացող պայքարը: Ավելին ասեմ, մենք տեսնում ենք, որ քրդական շարժման մեջ, այսպես ասած, ենթաշերտեր են բացվում: Օրինակ՝ զազաները, որ իրենց քուրդ չեն համարում, առաջ ընդհանուր թուրքական զանգվածի մեջ էին, այսօր իրենք առանձին ինքնության հայտ են ներկայացնում:
- Բայց դա մեր երևակայությունն է, չէ՞: Արդյո՞ք դա մեր ցանկությունը չէ, որը մենք տեսնում ենք:
- Գիտե՞ք ինչ է, մարդուն ասում ես՝ քուրդ ես, ասում է՝ չէ, ես զազա եմ:
- Դա հասկանում եմ: Բայց ընդհանուր քրդական շարժման մեջ արդյո՞ք իրենք իրոք այս պահին հավակնություններ ունեն քրդերից առանձնանալու: Հիմա ունեն ընդհանուր նպատակ, կարծես թե, և այդ նպատակի համար է այդ ամբողջ գործընթացը: Միգուցե հաջո՞րդ փուլում դա տեղի կունենա:
- Ո՛չ, դա հաջորդ փուլում տեղի չի ունենա: Նման երևույթները կարող են տեղի ունենալ ամենասկզբից: Որովհետև եթե գնա հաջորդ փուլ, դա չի լինելու: Հետո, դա այդպես կառավարելի չէ: Նայեք, այս հաջորդ փուլի մեր ամբողջ սխալը որն է: Վերցնենք Ղարաբաղի խնդիրը: Հիմա Ղարաբաղը կանկախանա՝ որպես առանձին պետություն, հաջորդ փուլում՝ կմիանա: Ես ձեզ կարող եմ վստահեցնել՝ եթե Ղարաբաղն անկախացավ, ճանաչվեց, նա երբեք չի միանա Հայաստանին: Եվ մենք հարյուր տարի հետո կունենանք հայ ժողովուրդ և ղարաբաղցի ժողովուրդ, որոնք կարող են մինչև իսկ իրար դեմ կռվել: Մենք տեսնում ենք՝ արաբական ժողովուրդներն իրար դեմ կռվում են: Մի կարծեք, որ այդ արաբները կարող էին հարյուր տարի առաջ մտածել, որ նույն Սիրիայի տարածքում, կարող են իրար դեմ կռվել: Ամեն ինչով նույն արաբ ժողովուրդն է՝ չհաշված լեզվական որոշ տարբերությունները: Ի սկզբանե պետք է ճիշտ հայտ ներկայացվի: Օրինակ՝ ալևիները, որոնք գիտության առումով մշտապես համարվել են շիա ուղղության հետնորդներ, նրանցից ոչ մեկը իրեն չի համարում մուսուլման, և իրենց էլ չեն համարում մուսուլման:
- Բայց չէ՞ որ դա Ասադի հայրը առաջ քաշեց: Քանի որ այնտեղ պիտի լիներ միայն իսլամական իշխանություն, ինքն ասեց, որ ալևիները շիական ճյուղի մի մաս են, այսինքն՝դա արհեստական սարքվեց:
- Առնվազն Սիրիայում առաջին անգամ 1973 թ. պաշտոնապես հայտարարվեց ալևիզմը՝ որպես իսլամի մաս: Բայց ես ունեմ 1920 թվականի ամերիկացիների կազմած օսմանյան վիճակագրությունը, որտեղ ալևիներն առանձին տողով են նշվում, նրանք իսլամի մեջ չեն մտնում:
- Այսինքն ՝ալևիներն իրենք ընտրեցին լինել շիա:
- Իրենք չընտրեցին: Ընտրեցին այն մարդիկ, ովքեր իշխանություն ունեին: Չմոռանանք, որ երբ ֆրանսիացիները հեռացան, նույնն արեցին Լիբանանում, այսինքն՝ պաշտոնները բաժանեցին հստակ կրոնական պատկանելությամբ ՝ ով կլինի նախագահ, ով՝ վարչապետ և այլն: Նույնը, ըստ էության, Սիրիայում էր ամրագրվել: Բայց ալևիները, որոնք փոքրամասնություն էին (20 տոկոսի մասին է խոսքը), այլ ելք չունեին: Դրա համար էր, կրկնում եմ, որ իրենք մշտապես արտաքին ուժին են ապավինում: Օրեր առաջ մի վերլուծաբանի հոդված էի կարդում, որը գրել էր, որ Միջին Արևելքում վտանգված են քրիստոնեական խմբերը՝ կաթոլիկներ, հայեր և ալիևիներ: Այսինքն՝ առաջին անգամ ես մամուլում հանդիպեցի ալևիներին՝ որպես քրիստոնեական հարևանություն: Կարող է առաջին հայացքից մեզ անհեթեթ թվալ, բայց այդ գաղափարներն այդպես են: Ըստ էության, որքան ալևիզմը մոտ է իսլամին, նույնքան էլ քրիստոնեությանն է մոտ: Ես ալևի ընկերներ ունեմ, որն ապրում է Եվրոպայում, բայց՝ Թուրքիայից գաղթածների համայնքների մեջ, որոնք ասում են՝ մենք քրիստոնյաներին աղջիկ տալիս-առնում ենք, և ավանդաբար է դա եղել, բայց մուսուլմանների հետ չենք ամուսնանում: Գիտեք, նման ավանդապաշտ ժողովուրդների համար ամուսնությունը կարևոր է, դա միայն անձնական խնդիր չէ, դա ընդհանրապես հասարակության, սոցիումի տնօրինման հարց է: Եվ նման բաները ցույց են տալիս, որ իրենք գոնե իրենց ավելի մոտ են համարում:
- Պրն. Պապյան, բացի կրոնական տարանջատումից, ալևիներն ունե՞ն ցեղային տարանջատում արաբներից: Ծագումնաբանական առումով տարբեր բաներ եմ լսել՝ սկսած, որ Իրանից են եկել, վերջացրած՝ Եթովպիայից: Ձեր ուսումնասիրություններն ի՞նչ են ցույց տալիս:
- Նախ ասեմ՝ ես ինձ մասնագետ չեմ համարում, և, ցավոք սրտի, մենք այդպիսի մասնագետներ չունենք: Հարցը շատ ուսումնասիրված էլ չէ, նոր-նոր ինչ-որ բաներ են գրվում, բայց ինչ ես կարդացել եմ, դրանք ավելի շատ ինֆորմացիայի մեկտեղումներ են՝ մի քիչ այս թերթից, մի քիչ՝ այն: Ես ասեմ իմ անձնական ուսումնասիրությունները, որոնք իմ անձնական շփումներն են այդ մարդկանց հետ. դա շատ ավելի կարևոր է, ինչպես ասում են՝ դաշտային ուսումնասիրություն է: Անցյալ տարի մենք մի գիտաժողով էինք արել հենց ալևիներին նվիրված մեր կենտրոնում, որին եկել էին և՛ սիրիացի ալևիներ, և՛ Թուրքիայից, հիմնականում, գիտեք, Թունջելի, Դերսիմի շրջանից: Թուրքիայի ալևիները գտնում էին, որ բոլոր ալևիները մեկ միասնական ժողովուրդ են կամ հանրույթ, որովհետև ժողովուրդ ասելով՝ ես նկատի ունեմ մարդկանց խումբ, ոչ թե՝ էթնիկական: Իսկ Սիրիայի ալևին ավելի փորձում էր ներկայացնել, որ իրենք առանձին են: Այդտեղ կարող են լինել քաղաքական և հազար տեսակի այլ պատճառներ: Շատ բաներ քաղաքական զարգացումներով են պայմանավորված: Օրինակ՝ այսօր եթե մի ավստրիացու ասես՝ դու գերմանացի ես, նա կարող է նեղանալ, ասել՝ ես ավստրիացի եմ: Բայց ասել ավստրիացի, դա նույնն է, թե ասել՝ ես լոռեցի եմ, կամ՝ ես ղարաբաղցի եմ: Ազգությունը գերմանացի է: Շվեյցարիան, որի բնակչության մեծ մասը գերմանացի է, մենք երբեք որպես գերմանական պետություն չենք ընկալում, կամ Լյուքսեմբուրգը: Այստեղ շատ հարցեր ընկալման հետ են կապված: Ես կարծում եմ, որ եթե գա քաղաքական հարմար իրավիճակ, քանի որ Միջին Արևելքում կրոնական գիտակցությունն ուժեղ է, հավանականությունը, որ իրենք կմիավորվեն, ավելի շատ է: Այսպես ասենք, շատ ավելի հավանական է, որ արաբախոս ալևին ընդհանուր շահեր կգտնի թուրքախոս ալևիի հետ, քան՝ արաբախոս սունիի հետ: Իրենց համար, այնուհանդերձ, կրոնական ընկալումը շատ ավելի զորավոր է: Ես մի երկու օր առաջ Եվրոպայում ապրող բավականին ազատամիտ, ձախ հայացքներ կրող մի աղջկա հետ էի խոսում, որը պատմում էր, որ Թուրքիա էր գնացել ու հանդիպել լրագրողների հետ: Եվ ինքն օգտագործեց «նողկանք» բառը: Ասում է, թե այդ առաջադեմ թուրքերն ինչ նողկանքով էին խոսում ալևիների մասին: Ասում է՝ ես հասկացա, որ իմ հետևից էլ՝ որպես հայի, երևի նույնն էին խոսում, պարզապես դիմացից լավ բաներ են ասում: Ուզում եմ ասել՝ այդ լարվածությունը պատահական չէ, խորքեր ունի: Չմոռանանք, որ ըստ իսլամի աշխարհայացքի, օրինակ՝ քրիստոնյաները, գիրք ունեցող ժողովուրդները, շատ ավելի ընդունելի են, որոշակի պայմաններ պիտի ապահովեն՝ փառք և այլ, քան, այսպես կոչված, դավաճանները: Եվ իրենք ալևիներին, ըստ էության, ընկալում են որպես դավաճանած, որպես հեռացած... Ինչպես նաև շիայի և սուննիի հակասությունն ինչո՞ւ է խորը. որովհետև սուննիները շիաներին ընկալում են որպես դավաճաններ: Դարերով այդ ատելությունը եղել է: Մենք խոսում ենք հայկական ջարդերի մասին, բայց պիտի հիշենք, որ Օսմանյան կայսրությունում առաջին զանգվածային սպանությունները եղել են հենց շիաների նկատմամբ, այդ թվում ալևիներին էին ընկալում: Դա ամբողջ դարից ավել տևած՝ 1500-ականներին սեֆևիների և օսմանցիների պայքարն էր, որը տեղափոխվեց մինչև 1600-ականներ, մինչև 1639թ. Էրզրումի պայմանագիրը, որով քիչ թե շատ կայունացավ թուրք-պարսկական սահմանը: Նայե՛ք, Սովետական Միությունը բավականին ուժեղ պրոպագանդա ուներ, աշխատանք էր տանում և մի 70 տարի գոյատևեց: Եվ թվում էր, թե Միջին Ասիայի ժողովուրդը, Ադրբեջանի ժողովուրդը արմատապես փոխվել է, նա ալյևս չի վերադառնա իր նախկին կենսաձևին... Բայց մեր աչքի առաջ 20 տարվա ընթացքում այդ երկրները շատ մեծ արագությամբ վերադարձան իրենց հին կեցաձևին, հին հայացքներին: Իմ կարծիքով, այստեղ անցյալի իներցիոն ուժը շատ ավելի հզոր է, քան մենք պատկերացնում ենք: Նույնը հայերիս է վերաբերում: Մենք մեզ համարում ենք եվրոպացի ժողովուրդ, բայց եթե մի քիչ քննադատաբար նայենք, տեսնում ենք, որ մեր մեջ այդ արևելյան, անգամ՝ իսլամական ազդեցությունը մնացել է շատ ուժեղ: Թեև մենք՝ արևելահայերս, գոնե մի 200 տարի իսլամի ազդեցության տակ չենք, բայց այդ ամբողջը մնում է: Ժողովուրդները, միգուցե լավ է, չգիտեմ, ավելի պահպանողական են, քան՝ հասարակության ակտիվ մասը, քաղաքական մասը և այլն: Դրա համար վերադառնալով Սիրիային՝ ամփոփենք: Այն, ինչ Արևմուտքը՝ ֆրանսիացիներն ու բրիտանացիներն էին արել Միջին Արևելքում, թվում է՝ երկար էր, մոտ՝ 100 տարի, բայց պատմականորեն անցավ ու հետևանքներ չթողեց: Եվ արաբական աշխարհը, քանի որ ինքն իրեն համարում է տրոհված, փորձելու է միավորվել: Եվ այստեղ մի ուրիշ հետաքրքիր միտում կա՝ խալիֆայության ստեղծումն է: Այստեղ հենց թուրքերի հետ մենք կապ ենք ունենալու, որովհետև վերջին խալիֆայությունը 1517 թվականից, երբ օսմանցիները գրավեցին Եգիպտոսը, Օսմանյան կայսրությունն էր, և սուլթանը միաժամանակ խալիֆն էր, այսինքն՝ բոլոր սուննիների հոգևոր առաջնորդը: Սա է հարցը, որ Թուրքիան կանգնած է լրջագույն ճգնաժամի առաջ նաև այդ առումով: Այսինքն՝ եթե իսլամական և խալիֆաթի գաղափարները տարածվում են, և դա ակնհայտ է, նշանակում է քեմալիզմի գաղափարն է նահանջում, և դա մենք տեսնում ենք: Ի վերջո, Էրդողանի կուսակցությունը հիմա, ճիշտ է, այլ փաթեթավորում ստացավ, բայց կրոնական կուսակցություն է, ինքն էլ կրոնական գործիչ է, այդպես, գոնե, սկսել է: Հետևաբար Թուրքիայի աշխարհիկ կարգերին լուրջ վտանգ է սպասվում: Դրա համար էլ, ես կարծում եմ՝ Արևմուտքը ճիշտ է անում, որ հույսը կապում է քրդերի հետ, որ քրդերը կլինեն հակակշիռ ուժը՝ շիաների հետ հաշիվը պահելու: Որովհետև քրդերը, որքան էլ տարօրինակ թվա, ծայրահեղ իսլամ չեն, ընդհանրապես սարի ժողովուրդները, մի քիչ էլ վայրի ժողովուրդները, ձախակողմյան են: Դա էլ գալիս է հենց իմ վերը նշածից՝ ձախակողմյան լինելը հնարավորություն էր տալիս աջակցություն ստանալու ՍՍՀՄ-ից: Ի վերջո PKK կոչված կուսակցությունը, Օջալանը, և այլն, ակնհայտ է և փաստեր կան, որ ՍՍՀՄ КГБ-ն հսկայական աջակցություն է ցուցաբերել....
- Իրենք սոցիալիզմի մասին այնպես են խոսում ու երազում, ինչպես մենք կխոսեինք եվրոպական արժեքների մասին:
- Գիտե՞ք որն է հարցը: Իրենք սոցիալիզմը չեն տեսել, իրենց համար սոցիալիզմն այն է, ինչ գրված է թղթի վրա, այն, ինչ, օրինակ, հայ գյուղացին կամ հայ բոլշևիկների մեծ մասը, եթե հավատանք, որ իրենք ազնիվ մարդիկ էին, մտածում էին, որ կհաստատվի իսկապես եղբայրություն, հավասարություն, սոցիալիզմ: Բայց մենք ի՞նչ ունեցանք: Ունեցանք բյուրոկրատական կապիտալիզմ, երբ երկրի բյուրոկրատիան ինքն է տնօրինում հարստությունը: Երբ ասում ենք համաժողովրդական սեփականություն, սուտ է: Օրինակ՝ ՍՍՀՄ-ում, որտեղ ես ապրել եմ, այդ սեփականությունը պատկանում էր Կոմունիստական կուսակցությանը, ինքն էր տնօրինում: Այսինքն՝ ինքն էր որոշում, թե այս գործարանի տնօրենը ինչ պետք է անի: Դա կուսակցապետություն էր: Հիմա ին՞չ տարբերություն՝ խալիֆաթում որոշում է կրոնական առաջնորդը, կոմունիստների ժամանակ էլ կուսակցականներն էին որոշում: Միշտ այն, ինչ չես տեսել, ցանկալի է, ինչ որ տեսել ես.... օձի կծածը պարանից էլ է վախենում: Սոցիալիզմը շատ լավ բաներ ունի: Իմ տեսած սոցիալիստական երկրներում, որտեղ ես ապրել եմ, օրինակ՝ Կանադան, որտեղ խնդիր չեն դրել սոցիալիզմ իրականացնել, շատ ավելի սոցիալիստական է, քան՝ ՍՍՀՄ-ը: Բայց ինքը սոցիալիստական է, որովհետև սոցիալական երկիր է: Իմ կարծիքով, երկրի սոցիալականության աստիճանը որոշվում է խոցելի խավերին՝ հաշմանդամներ, թոշակառուներ, փոքրեր և այլն, պետություն ցուցաբերած աջակցությամբ: Հետևաբար սպասենք, տեսնենք, թե առաջիկայում ինչ տեղի կունենա Սիրիայում: Ամեն պարագայում, դա այն հանգույցն է, որտեղ այսօր շահերի բախում է ընթանում: Բայց այդ հանգույցի հետ թելեր կան կապված, որոնք անպայման վերաբերում են և՛ Հայաստանի Հանրապետության շահերին, այդ թվում՝ անվտանգության շահերին, և՛ ընդհանրապես հայ ժողովրդի տարբեր խնդիրներին:
- Շնորհակալություն, պրն. Պապյան: Հարգելի ունկնդիրներ հիշեցնենք՝ լսում էիք «Մոդուս վիվենդի» հաղորդաշարը: Տաղավարում աշխատում էին Հայկուհի Մինասյանը և հաղորդաշարի հեղինակ, «Մոդուս վիվենդի» կենտրոնի տնօրեն, արտակարգ և լիազոր դեսպան Արա Պապյանը:

Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝




website by Sargssyan