Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

2015թ.-ը՝ ամենահակաբնապահպանական տարիներից. «Կենսոլորտ»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

1. Չստուգված հանքարդյունահանող ընկերություններ
2. Սահմանադրություն, որը ձեռք է քաշում շրջական միջավայրի պահպանությունից
3. Համալսարաններ, որտեղ չեն դասավանդում բնապահպանություն
4. Ռազմավարական նշանակության լիճ, որից ջրառը շարունակում ենք ավելացնել
Թվարկվածները ոչ թե վատ երազ են, այլ իրականություն, որը կերտել ենք այս տարի: Տարվա ամփոփում՝ այս թողարկման առանցքում:

Հաղորդման սղագրություն


_ Ողջույն, հարգելի ռադիոլսողներ և ռադիոդիտողներ: «Լրատվական ռադիոյի» եթերում իր աշխատանքն է սկսում «Կենսոլորտ» հաղորդումը: Տաղավարում աշխատում է Լուսինե Հովակիմյանը: Այսօր փորձելու ենք ամփոփել տարին՝ բնապահպանական տեսանկյուններից. կփորձենք հասկանալ, թե ինչ կարևոր որոշումներ ընդունվեցին 2015 թ. ընթացքում, ինչ հակաբնապահպանական որոշումներ կայացվեցին: Իսկ այս հարցում ինձ այսօր կօգնի Սիլվա Ադամյանը՝ Էկոլոգիական հասարակական դաշինքի համակարգող:
Ողջույն:
_ Ողջույն:
_ Ես նախապես մի բան նշեմ իմ կողմից, ինչը, ըստ իս, կարևորագույններից մեկն է. տեսնենք՝ համաձայն եք ինձ հետ, թե ոչ: Ես կարծում եմ, որ 2015 թ. ընթացքում կարևորագույն հակաբնապահպանական խնդիրն այն էր, որ ոչ մի որոշում, որը կօգներ բնապահպանության զարգացմանը, չի ընդունվել. եթե ընդունվել է, ինձ հիշեցրեք:
_ Ցավոք սրտի, ոչ:
_ Սա բնորոշ է բոլո՞ր տարիներին, թե՞ միայն այս տարվան:
_ Եղել են տարիներ, երբ մենք՝ բնապահպաններս, ինչ-որ բաների հասել ենք բնապահպանական ոլորտում, փորձել ենք մեր պայքարի միջոցով ինչ-որ գլոբալ խնդիրներ լուծել: Ես հիմա կարող եմ դրանց մասին ասել. դա Խոսրովի արգելոցի խնդիրն էր, դա Սոտքի հանքավայրի խնդիրն էր՝ կապված «GeoProMining Gold» ընկերության հետ: Այս երկու մեծ խնդիրները, իհարկե, որոշ չափով լուծում ստացան: Բայց վերջին տարիներին, ցավոք սրտի, այսպիսի մեծ խնդիրների լուծում տեսադաշտում չի երևում, և սա, իհարկե, բացասական առումով կարևորագույն հանգամանք է, քանի որ մենք չենք տեսնում այդ առաջընթացը:
_ Եվս մեկ խնդիր, որ ես նկատեցի, հատկապես՝ հաղորդման սկսվելուց հետո. երկխոսությունների ցանկությունը գնալով ավելի նվազում է, հատկապես՝ պետության կողմից: Մասնավորապես՝ որքան փորձել եմ, որ հաղորդումը լինի բանավեճային ֆորմատով, որպեսզի երկու կողմերից էլ ներկայացուցիչ լինի, չգիտեմ՝ որքանով է հիմա կոռեկտ սա ասել, բայց երբ լսում էին բնապահպանների անուններ, որոնց հետ պիտի բանավիճեին, շատ ընկերություններ ուղղակի հրաժարվում էին՝ ասելով, որ տվյալ մարդիկ մասնագետներ չեն, իսկ իրենք միայն մասնագետների հետ են բանավիճում: Արդյո՞ք Դուք այստեղ հետընթաց եք նկատում, թե՞ միշտ է այսպես եղել:
_ Ցավոք սրտի, միշտ չէ այդպես եղել, ես նորից եմ Ձեզ ասում, որ օրինակ՝ «GeoProMining Gold» կազմակերպության ամբողջ կազմի հետ մենք փորձել ենք գալ որոշակի հետևությունների, բանակցել, և ոչ միայն «GeoProMining Gold»-ի հետ, այլև նաև «Վալեքս» ընկերության հետ՝ նույնպես, չնայած՝ ոչնչի չենք հասել, փաստորեն. ես Թեղուտի հետ կապված այս խնդիրը շատ բացասական եմ գնահատում, բայց հիմա չեմ ուզում անդրադառնալ դրան: Չնայած այն բանին, որ անընդհատ բանակցում էինք, բնապահպանները կապվում էին նրանց հետ՝ առաջարկություններ, խորհուրդներ, երկխոսություններ, այդ ամենը, ցավոք սրտի, ոչ մի բանի չբերեց: Մի կողմից լավ է, որ խոշոր բիզնես-ձեռնարկությունը փորձում է երկխոսության մեջ մտնել բնապահպանների հետ: Մյուս կողմից՝ այս իրավիճակը, որի մասին Դուք խոսեցիք՝ այդ մարդկանց՝ մասնագետ չլինելու հետ կապված. եկեք անդրադառնանք մասնագետների արածին: Եթե ուսումնասիրեք Հայաստանում մասնագետների գործունեությունը, ապա կարող եք Ձեզ համար շատ հետաքրքիր բան ֆիքսել, գոնե ես ինձ համար դա ֆիքսել եմ, և շատերն են ֆիքսել. գիտահետազոտական ինստիտուտները, մեծ մասամբ, բացառությամբ որոշ գիտնականների, աշխատում են հենց այս ընկերությունների համար: Եվ սա է պատճառը, որ նրանք գտնում են, որ նրանք են մասնագետ, ովքեր ի նպաստ ընկերության են աշխատում, իսկ ովքեր ի նպաստ չեն աշխատում, «իհարկե, նրանք մասնագետ չեն». սա ակնհայտ է:
_ Եղել են նաև նախարարություններ և այլ կառույցներ, որտեղից հնչել է այսպիսի պատասխան. «Այս թեմայով մասնագետ ունի միայն նախարարությունը»:
_ Ոչ, դա այդպես չէ: Մենք բազմաթիվ մասնագետներ ունենք, որոնք ուղղակի առանց աշխատանքի նստած են՝ չեն կարողանում իրենց համար աշխատանք գտնել, որովհետև չեն անում այն, ինչ որ իրենց թելադրում են: Եվ նման փորձագետներն աշխատում են կամ միջազգային կազմակերպություններում, որտեղ նրանք ավելի ազատ են իրենց գործողությունների մեջ: Ես աշխատել եմ 1-2 այդպիսի ծրագրում, որտեղ ազատ էի իմ գործողությունների մեջ, և իմ գործընկերն էլ փորձում էին այնպիսի եզրակացություններ տալ, որոնք բավականին օբյեկտիվ էին: Դա վերաբերում է Ապարանի «Գլոբալ գոլդ» և «Մեգո գոլդ» ընկերություններին, որն իրականացնում էր հանքարդյունաբերություն օրինակ՝ Ապարանի Թուխմանուկ հանքավայրում՝ Մելիքգյուղում: Սա բավականին լավ փորձագիտական խումբ էր, որն աշխատում էր այնպես, ինչպես իրեն պետք էր:
_ Տիկին Ադամյան, վերջին հարցը, որը կապված է այս ճակատի հետ, այնուհետև կփորձենք անցնել հակաբնապահպանական խնդիրներին. իմ տպավորությամբ՝ բնապահպանական շարժումները, որոնք կան Հայատանում, կարող էին ավելի միավորված լինել, և այդ պարագայում այդ պայքարը կարող էր ավելի արդյունավետ լինել. ի՞նչն է խնդիրը:
_ Շատ ցավոտ խնդիր է: Սրանից մոտ 2 օր առաջ պրն. Սանասարյանը խոսեց սրա մասին, և մի քիչ կոպիտ խոսեց՝ անուններ տալով, բայց ես կարծում եմ, որ պետք չէ մարդկանց անուններ տալ և պետք չէ մարդկանց անձերի վրա բարդել այս պրոբլեմը. սա գլոբալ խնդիր է և կապված է հասարակական կազմակերպությունների մտածողության հետ: Որևէ մեկը, ով ծրագիր է ստանում, համենայն դեպս, իմ գործընկերներից, բավականին արդյունավետ աշխատանք է ծավալում՝ լինի դա գիտական հետազոտություն, հասարակական գործունեություն, թե այլ խնդիր: Բայց նրանք պարփակվում են տվյալ խնդրի մեջ և չեն կարողանում տարածվել: Եվ այս առումով մեզ շատ անհրաժեշտ են ավելի շատ հասարակական գործիչներ, որոնք կաշխատեն հասարակության հետ, բոլոր հասարակական կազմակերպությունների հետ, կփորձեն նրանց համախմբել. այ սա է մեզ պակասում՝ հասարակական գործիչներ, որոնց շուրջը հասարակական կազմակերպությունները կփորձեն խնդիրներ բարձրացնել, միասին աշխատել: Մենք՝ մեր դաշինքը, կարծում եմ, մի քիչ մոտեցել ենք դրան: Ես փորձում եմ, ամեն դեպքում, քիչ աշխատել կոնկրետ ծրագրերով, և ավելի շատ նայել՝ հասարակական դաշտում ինչ է կատարվում, փորձել փորձագետներին համախմբել, որովհետև ոչ մի գրանտ, ոչ մի դոնոր համախմբման նման գործի համար գումար չի տալիս, որովհետև դա նրանց երևի ձեռնտու չէ: Օրինակ՝ երբ Կանադայից եկած մի ընկերություն փորձում էր Սևանա լճի տակ նավթ և ոսկի փնտրել, այդ խնդրի շուրջը մենք հավաքեցինք մեր բոլոր փորձագետներին, բոլոր հասարակական կազմակերպություններին և շատ ուժեղ հարված հասցրինք այդ ընկերությանը: Նրանց ասացին, որ եթե հանկարծ փորձեն նման բան անել, ապա շատ մեծ հակամարտություն կսկսվի, և որ իրենք ուղղակի թույլ չեն տա, որ նրանք այդ գործունեությունը ծավալեն: Այսպես է պետք աշխատել՝ պետք է բոլորին հավաքել և համախմբել: Մենք շատ լավ մասնագետներ ունենք, որոնք անգործ են մնացել, ես բազմաթիվ նման մարդկանց գիտեմ:
_ Արդեն անդրադառնանք խնդիրներին: Երբ ասում ենք՝ 5 կարևոր խնդիր, ո՞րն եք նշում առաջին հերթին:
_ Այս տարի բավականին լուրջ հակաբնապահպանական որոշումներ են կայացվել, որոնցից ամենաառաջինը, կարծում եմ, ՀՀ վարչապետի որոշումն էր՝ չանցկացնել տեսչական գործողություններ որևէ բիզնես-ձեռնարկությունում, ինչը վերաբերվում է նաև խոշոր ձեռնարկություններին, հանքարդյունաբերությանը: Սա շատ լուրջ հարված է, որովհետև առանց դրա էլ հանքարդյունաբերողները Հայաստանից կորզում են այն, ինչ կարելի է կորզել՝ պետբյուջե վճարելով շատ փոքր գումարներ, քանի որ օրենքն է այդպես ասում, և նվազագույնս կիրառելով բնապահպանական լծակներ, այսինքն՝ չբերելով նորագույն տեխնիկա, չօգտագործելով նորագույն մեթոդներ, այսինքն՝ այն, ինչ որ արվում է մեզ մոտ, արվում է շատ հին ձևերով և շատ էժան: Եվ այս որոշումը շատ կխանգարի մեզ լուրջ խնդիրներ բարձրացնել:
_ Ինձ մոտ այսպիսի հարց է առաջանում. որքանով որ ես խոսել եմ մեծ կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ, նրանք բնապահպանների բարձրացրած բոլոր խնդիրներին ի հակադարձություն պատասխանում են հենց նրանով, որ իրենց մոտ մոնիթորինգներ են անցկացվում: Այսինքն՝ որպես հակդարձ փաստեր սկսում են հենց մոնիթորինգների արդյունքների մասին խոսել: Ի՞նչ եք կարծում՝ եթե վարչապետն ինքն է ասում, որ պետք չէ մոնիթորինգներ անցկացնել, արդյո՞ք այսուհետ խոցելի չեն դառնում նաև այդ կազմակերպությունները, որովհետև չեն կարողանա պատասխանել էկոլոգների բարձրացրած խնդիրներին:
_ Կարծում եմ, որ սա «մոնիթորինգ» անվանելն այնքան էլ ճիշտ չէ, սրանք վարչական ստուգումներ են՝ կապված ավելի շատ նրանց ֆինանսական վիճակի հետ, հարկային դաշտի հետ: Դրան վերաբերվում է նաև բնապահպանության տեսչության բաժինը, որը, փաստորեն, անգործության է մատնվելու: Սա շատ լուրջ խնդիր է: Երբ տեսչությունը մտնում է ձեռնարկություն, նայում է բոլոր առկա բնապահպանական խնդիրները: Բնապահպաններն աշխատում են նաև բնապահպանության տեսչության հետ, և սա շատ լուրջ հարված է: Մենք չենք ասում, որ տեսչությունը շատ լավ է աշխատում, բայց տեսչության առաջ դռները փակ են՝ բնապահպանության նախարարության տեսուչն ուղղակի չի կարող մուտք գործել տվյալ ձեռնարկություն, որովհետև ըստ օրենքի դուռը նրա առաջ փակ է: Եվ մենք էլ չենք կարող որևէ խնդրով միջամտել: ՀԿ-ները շատ ժամանակ ձեռնարկություններին նամակներ են գրում և փորձում են գնալ այնտեղ, նայել, փորձել ինչ-որ բաներ հայտնաբերել: Ճիշտ է, այդ ձեռնարկությունների մեծ մասը թույլ չի տալիս բնապահպաններին մուտք գործել, բայց այս օրենքն ավելի ամրացրեց այդ ձեռնարկությունների դիրքերը, այսինքն՝ նրանք փորձելու են լավ գումարներ վաստակել: Բիզնես-դաշտի համար սա հոյակապ որոշում է: Ես կողմ եմ, իհարկե, որ դա վերաբերվի փոքր բիզնեսին, որպեսզի փոքր բիզնեսը մեզ մոտ զարգանա, բայց եթե խոսքը հանքարդյունաբերության ոլորտի մասին է, մեծ ձեռնարկություններին, որոնք մեծ գումարներ են վաստակում և գունավոր մետաղներից, և ոսկուց, նրանց առանց վերահսկողության թողնելը, կարծում եմ, ամենամեծ սխալը կլինի:
_ Տեսնենք, թե ինչպես կգործի օրենքը հաջորդ տարվա ընթացքում: Անցնենք հաջորդ խնդրին: Ըստ Ձեզ՝ ո՞րն է հաջորդ խնդիրը:
_ Ես կարծում եմ, որ ամենամեծ խնդիրներից մեկը, որ մենք անընդհատ բարձրացնում ենք, Սևանա լճի խնդիրն է:
_ Միանշանակ:
_ Էկոլոգիական հասարակական դաշինքը բազմիցս ելույթներով և նամակներով դիմել է Բնապահպանության նախարարություն՝ բացթողումների հետ կապված, ինչպես նաև մեր գործընկերները մեզ բերել են տվյալներ, որ Սևանա լճի մակարդակն իջել է 18 սմ-ով: Այս բոլոր հարցերին մենք պատասխան չունենք: Դիմել ենք և՛ բնապահպանության նախարարություն, և՛ ջրային կոմիտե, բայց այս հարցին խելամիտ պատասխան մենք չենք ստացել: Անհեթեթ նամակներ են մեզ ուղարկվում՝ անհեթեթ պատասխաններով, որ նույնիսկ հասարակ քաղաքացին այն կարդալու դեպքում կհասկանա, որ օրինակ՝ այն, որ աշնան շրջանում Սևանա լճի ավազանից ջուր պակասել, ուղղակի ծիծաղելի է: Ես ուղղակի մոռացել եմ նամակը բերել, կարող էի բերել և ընթերցել, թե ինչ պատասխան ենք մենք ստացել:
Սևանա լճի հետ կապված որոշումները նույնպես անհեթեթ են: Լրատվամիջոցները մեզ ահազանգեցին, որ Իրանի կառավարության հետ պետք է ստորագրվի մի փաստաթուղթ, որի համաձայն Սևանա լճից պետք է ջուր գնա Ուրմիա լիճը: Սկզբում մենք մտածեցինք, որ դրանք կարող են ասեկոսեներ լինել և փորձեցինք մեր իսկ միջոցներով դիմել մեր իրանցի գործընկերներին: Պարզվեց, որ իսկապես նախնական պայմանավորվածություն է եղել, ուղղակի իրանցիները մեզ այնտեղից ծիծաղելով ասացին, որ մեր բարձրացրած աղմուկի հետևանքով գործընթացը կասեցվել է, և հիմա որոշել են ջուրը բերել Վանա լճից: Այսպիսի բաներ են կատարվել:
Սևանա լիճը մեզ համար շատ մեծ ռազմավարական նշանակություն ունի, և մեր հայացքը միշտ սևեռված է լինելու այս գործընթացի վրա՝ որ Սևանից ջուր են բաց թողնում, որ մենք այսօր Սևանա լիճ բաց ենք թողնում ԳՄՕ կեր ձկների համար, որ այն ձկնատեսակները չեն այնտեղ, որոնք պետք են Սևանա լճին (բոլորովին վերջերս Սամվել Պիպոյանը հանդես եկավ նման հայտարարությամբ): Սրանք լուրջ խնդիրներ են, որոնք պետք է քննվեն:
_ Տիկին Ադամյան, ջրառի հետ կապված իրադարձությունների թելը ես, կարծես թե, կորցրել եմ՝ չեմ հասկանում, թե վերջում ինչ կատարվեց: Ես հիշում եմ, որ մոտ մեկ տարի առաջ բնապահպաններդ պայքարում էիք, որ ջրառի ավելացումը 5 տարով չլինի:
_ Այո, այդ ժամանակ կասեցրել էին գործընթացը:
_ Կասեցրեցին, դարձրին 1 տարով: Ի՞նչ եղավ 1 տարի անց. ես հիշում եմ, որ իջավ:
_ 1 տարի անց ջուրը բաց են թողնում: Ուղղակի ամեն տարի որոշում է ընդունվում, որ օրինակ՝ 170 մլն. մ3 ջուր պիտի բաց թողնեն: Մեր կասեցնելը միայն սա էր: Այսինքն՝ մենք թույլ չտվեցինք, որ նրանք ֆիքսված թիվ սահմանեն: Նրանք կարող էին ասել, որ օրինակ՝ 5 տարի շարունակ իրենք պետք է բաց թողնեն 300 մլն. մ3 ջուր: Մենք թույլ չտվեցինք: Ասացինք. «Ձեզ այս տարի պե՞տք է 200 մլն. մ3 ջուր՝ բաց թողեք այս տարի: Մյուս տարի եղանակային պայմանները կարող են փոխվել, ջրի հետ կապված հնարավորությունները կարող են շատանալ, կարող են ուրիշ խնդիրներ ծագել, և գուցե ընդհանրապես ջրբացթողում պետք չլինի Սևանա լճից»:
_ Իսկ մյուս տարի ի՞նչ պարզվեց:
_ Մյուս տարի, միևնույնն է, բաց թողեցին 170 մլն. մ3 ջուր:
_ Եվ հաշվի առնելով, որ Սևանի ջրի մակարդակը իջել է:
_ Այո, իջել է, բայց նրանք ասում են, որ դրա պատճառով չի իջել:
_ Ես հիշում եմ «Սևան» ազգային պարկի տնօրենի հայտարարությունը. «Ես որպես սևանցի եմ ձեզ ասում, որ եթե ջրի մակարդակը թեկուզ 1 սմ-ով իջնի, ապա մենք ջրառի բացթողումը չենք շարունակի այս մակարդակով, որով այն ընթանում է»:
_ Սա փաստերի ակնհայտ խեղաթյուրում է: Մենք հասկանում էինք՝ ինչու էին դա թաքցնում մեզանից. որովհետև Սևանա լիճը բնապահպանների ցավոտ տեղն է: Եվ նորից անդրադառնանք նրան, որ մեզ ասում են, թե մենք մասնագետ չենք, բայց լավ, հետևողական հասարակական գործիչ լինելու, քննելու, մոնիթորինգի ենթարկելու, Սևանում վիճակը հասկանալու համար ամենևին պետք չէ ջրի մասնագետ լինել: Մենք այնտեղ ունենք մեր աղբյուրները՝ այնտեղից ստանում ենք որոշակի ինֆորմացիա: Այնպես չէ, որ մեր գործընկերները նստած են և հենց այնպես տվյալներ են հորինում: Ջրասուզակներն էին տվել այդ տվյալները:
_ Տիկին Ադամյան, քանի որ մենք խոսում ենք Սևանից, ես մի հարց ունեմ: Հատկապես վերջին օրերին բավականին ակտուալ դարձավ մանրաձկան բացթողումը Սևան: Եթե չեմ սխալվում, մենք այս թեմայով մի քանի կարճ զրույցներ ենք ունեցել՝ այն մասին, թե դա որքանով կարող է օգնել ձկնապաշարների վերարտադրությանը: Դուք ասում էիք, որ, իհարկե, իրավիճակին չի խանգարի, բայց թե ինչքանով կօգնի, դա նույնպես հարց է: Այստեղ կասկածներ հնչեցին այն մասին, թե իրականում ինչ ձկնատեսակներ են բաց թողնում: Երբևէ հնարավորություն ունեցե՞լ եք տեսնելու կամ փորձե՞լ եք տեսնել, թե իրականում ինչ ձկնատեսակներ են բաց թողնվում: Ես ներկա եղել եմ, տեսել եմ, բայց մասնագետ չեմ, այսինքն՝ չէի կարող հասկանալ, թե դա ինչ ձկնատեսակ է:
_ Ես կարծում եմ՝ այն մասնագետը, որը խոսել է այդ մասին՝ Սամվել Պիպոյանը, ում ես շատ լավ եմ ճանաչում, ունի շատ լավ մասնագիտական պատրաստվածություն: Եթե նա ասում է, որ մանրաձկան մեջ կան այլ տեսակներ, որոնք կարող են խանգարել մնացած ձկնատեսակներին և փոխել լճի էկոլոգիայի վիճակը, ես նրան լիովին հավատում եմ, որովհետև նա այն մասնագետն է, ով իսկապես կարող է ճշմարտությունը հնչեցնել:
_ Եթե չեմ սխալվում, տարեկան 66 մլն. դրամ տրամադրում են, և ծրագիրը մեկնարկել է 2004 կամ 2006 թվականին, ուստի ինձ հետաքրքիր է՝ ինչու բնապահպանների կողմից սա այսքան ուշ բացահայտվեց. արդյո՞ք բնապահպանների հետաքրքությունը չի առաջացրել: Դուք երբևէ ներկա եղե՞լ եք, կամ Ձեր մտքով անցե՞լ է, որ կարող են սխալ մանրաձուկ բաց թողնել:
_ Մեր գործընկերները ներկա եղել են, բայց քանի որ նրանք մասնագետ չեն, չեն կարող տարբերել մանրաձկների տեսակները: Դրանք շատ փոքր են, և շատ լավ մասնագետ պետք է լինել դրանք իրարից տարբերելու համար, ինչպես որ ես կարող եմ անզեն աչքով ասել, թե երկնքում սավառնող թռչունն ինչ թռչուն է, իսկ Դուք չեք կարող՝ Դուք ուղղակի կասեք, որ դա թռչուն է: Քանի որ ես տարիներ շարունակ դրանով զբաղվել եմ, ես կարող եմ ասել, թե դա ինչ տեսակ է, առնվազն կարող եմ ասել՝ գիշատիչ է, թե գիշատիչ չէ, բայց սովորական մարդը դա չի կարող տարբերակել: Հասարակական գործիչը, որը զբաղվում է բնապահպանությամբ, չի կարող տարբերել տեսակային կազմը: Ես կարող եմ Ձեզ բացատրել, թե ինչու էի կողմ. այն ձկնաբուծական մեծ ֆաբրիկան, որ դրվել է հենց Սևանա լճի մեջ, որտեղ վերարտադրվում է իշխանը ԳՄՕ պարունակող կերերով, մեզ համար բացարձակ անընդունելի է: Այնտեղ մոնիթորինգ են անցկացրել, որի տվյալները չենք կարողանում ձեռք բերել՝ ոչ ոք մեզ չի տալիս այդ տվյալները, որպեսզի հասկանանք՝ ինչ է կատարվում. տիղմի ուսումնասիրություն, կերերի նստվածքային ուսումնասիրություն: Բայց մի բան գիտենք, որ բիզնես-ձեռնարկությունն է մեզ ասել՝ կերի մեջ պարունակվում է 0,91 % ԳՄՕ: Սա լուրջ վտանգ է Սևանա լճի համար, որովհետև մի մասը ձկների կողմից կլանվում է, մյուս մասը ուղղակի նստում է հատակում, իսկ մյուս մասը կարող է դուրս գալ ջրի երես, և սա ջրի լուրջ աղտոտում է: Եվ հենց այս ամենի պատճառով էր, որ մենք գերադասում էինք, որ ձկներ բաց թողնվեին, ոչ թե ֆաբրիկան գործեր, և դրա միջոցով ձկան մի մասը բաց թողնվեր Սևանա լիճ:
_ Տիկին Ադամյան, չնայած, որ Սևանին, թերևս, կարելի է մի քանի թողարկում նվիրել, Սևանից անցում կատարենք Ձեզ համար կարևոր մյուս բնապահպանական խնդրին:
_ Այս տարի շատ էր խոսվում Սահմանադրության մասին: Ես օմբուդսմենի կողմից հրավիրված էի մի հանդիպման, որտեղ բոլորն իրավաբաններ էին, և այնտեղ մեր գործընկերներից մեկը մատնանշեց Սահմանադրության մեջ եղած մի կետ, որը չի պարտավորեցնում պետությանը պատասխանատվություն կրել բնապահպանական խնդիրների համար: Սա ամենալուրջ հարվածներից մեկն է բնապահպանությանը: Ես կարծում եմ, որ այս խնդրի մասին շատ քիչ խոսեցին: Ես հեռուստատեսությամբ տեսել եմ, թե ինչպես այլ իրավաբաններ փորձել են քննարկել այս խնդիրը, բայց այս խնդրի մասին բարձրաձայնեցին միայն բնապահպանները, սակայն սա շատ լուրջ խնդիր է, և մենք պետք է սրան ուշադրություն դարձնենք: Մենք խոսեցինք պառլամենտական երկիր դառնալու մասին, նախագահի իրավասության մասին, բայց մենք մոռացանք, որ մենք բնապահպան ենք, և մեր առաջին գործառույթը բնապահպանությամբ զբաղվելն է, որը մենք պիտի առաջ տանենք, բայց մենք չտարանք՝ մենք մի քանի հոգով խոսեցինք սրա մասին, և այսքանով հարցը փակվեց: Հիմա ուզում եմ հարցնել, թե ում վրա պիտի դրվի այդ պատասխանատվությունը: Եթե պետությունը պատասխանատվություն չի կրում բնապահպանական խնդիրների համար (հոդվածում գրված էր, որ նա կարող է աջակցել), ապա ի՞նչ պետք է անենք մենք՝ մե՞նք պետք է պատասխանատվություն կրենք: Մենք միշտ պատրաստ ենք այս խնդիրներում սատար կանգնել և մեր լուման ներդնել այս գործի մեջ, բայց, ցավոք սրտի, սա շատ լուրջ խնդիր է, որին պետք է անդրադառնանք: Սրա մասին խոսել են մեր գործընկերները, բայց արձագանք, ցավոք սրտի, չի եղել, որովհետև այդ այո-ի և ոչ-ի այնպիսի շոու կազմակերպեցին, որ լուրջ խնդիրները դուրս մնացին ուշադրությունից:
_ Ի դեպ, այս Սահմանադրության հետ կապված խնդիրներից՝ քարոզարշավի և մնացյալի խնդիրներից կարևորագույնը, իմ կարծիքով, այն էր, որ մենք պարզապես կենտրոնացանք պառլամենտական և կիսապառլամենտական համակարգերի վրա, բայց մյուս ոլորտներին անդրադարձ չեղավ. օրինակ՝ ես չտեսա, որ մշակութային գործիչներն ասեն, որ ինչ-որ տեղ ինչ-որ որոշում սխալ է:
_ Շատ ճիշտ եք: Սա բնապահպանական հարց չէ, բայց կուզեի սրա մասին էլ խոսել, որպեսզի մարդիկ իմանան: Մեր գործընկերներն ասացին, որ նախկին Սահմանադրության մեջ աշխատանքային իրավունքների հետ կապված բավականին շատ հոդվածներ կային, իսկ այստեղ գրված է, որ մարդն ուղղակի իրավունք ունի աշխատելու:
_ Եվ բնապահպանության պարագայում էլ, ինչպես դեսպան Արա Պապյանը նկատեց և հոդվածում նշում է. «պետությունը կարող է ասել՝ խթանում եմ, խթանում եմ, բայց չի խթանվում»:
_ Այո, խթանում է, ես մոռացել էի այդ բառը: Մենք ասել ենք դրա մասին, և պետք է սրա վրա ուշադրություն դարձնել, բայց քաղաքական այդ ամբողջ եփութափի մեջ սա կորավ:
_ Եվ, թերևս, վերջինը՝ ինձ համար ամենակարևորագույնը. Դուք նշեցիք, որ հանրությունը սրա մասին հանրությունը դեռևս չգիտի:
_ Ահազանգ ստացա իմ բնապահպան գործընկերոջ կողմից (չեմ ուզում նրա անունը հնչեցնել՝ բավականին ճանաչված բնապահպան է), շատ վրդովված էր, ասաց, որ մեր ԿԳ նախարարը 1 ամիս առաջ որոշում է ընդունել «բնապահպանություն» առարկան հանել բոլոր բուհերից. ապշանք ու զարմանք, անհասկանալի մի բան. սա ի՞նչ մոտեցում է: Առանց այդ էլ մեր ուսանողներն այնքան շատ բան չգիտեն բնապահպանության մասին: Մենք, ի՞նչ է, պետք է առանձին կուրսե՞ր կազմակերպենք: Ես իմ գործունեության մեծ մասն անցկացնում եմ նաև բնապահպանական կրթության հետ կապված խնդիրներում՝ փորձում եմ երեխաների հետ աշխատել՝ ինչքան որ կարող եմ: ՀԿ-ները հո չե՞ն կարող բուհ-երն էլ իրենց վրա վերցնել, սա պետական մակարդակով որոշում պետք է լինի: Մենք դպրոցում էլ չունենք պատշաճ վերաբերմունք այդ առարկային, և հիմա էլ եկանք դեպի ուղանողները: Եվ ես կասկածներ ունեմ, որ սա արվում է միտումնավոր, որպեսզի բնապահպանության խնդիրները մարդիկ ուղղակի չընկալեն ու չհասկանան, կամ մոռանան դրանց մասին, անցնեն բիզնեսի ոլորտ, տնտեսագիտություն, քաղաքական խնդիրներին, և մնան միայն մի խումբ ակտիվ երիտասարդներ, որոնք աշխատել և աշխատում են հասարակական սեկտորի հետ:
_ Ի դեպ, որքան որ ես հաղորդումներ եմ պատրաստել բնապահպանության մասին, բոլոր մասնագետները, այդ թվում՝ և պետական պաշտոնյաները նշում են այն մասին, որ իրենք ամեն բան անում են, բայց հասարակությունն էլ չունի համապատասխան կրթության գիտելիքներ բնապահպանության վերաբերյալ, և դրա համար իրենց արածը շատ դեպքերում չի էլ երևում: Եթե փորձենք այս տեսանկյունից հասկանալ, մենք թվարկեցինք խնդիրներ՝ Սևանի խնդիրը, հանքարդյունաբերության խնդիրը, և այլ խնդիրներ էլ կան՝ անտառահատության խնդիրը, և այլն, որոնք, իմ տպավորությամբ, առաջացել են առաջին հերթին հենց այն պատճառով, որ հասարակությունը չի ունեցել բավարար գիտելիքներ, թե ինչ կարող է ստացվել ռեսուրսների սխալ օգտագործման պարագայում:
_ Այո, ես համաձայն եմ: Եվ դա գալիս է վերևից: Մարդիկ համապատասխան գիտելիքներ չունեն, շատ չեն խորացել: Շատ խորանալ պետք չէ, բայց ամենահասարակ կոնցեպցիաները պետք է բոլորն իմանան՝ լինեն նախարարներ՝ ոչ բնապահպանական ոլորտից, լինեն նախագահներ, լինեն սովորական մարդիկ. այս բոլորը դրա միջով պիտի անցնեն և պիտի հասկանան: Ես հասկանում եմ, որ կոռուպցիա կա, ընկալում եմ դա և ընդունում եմ, բայց կա մի պահ, երբ դու խոսում ես մարդու հետ և հասկանում ես, որ իրականում նա խնդրից չի հասկանում, այս պահին նրան հետաքրքրում է իր շահույթը, բայց նա չի էլ ուզում խորանալ, և նրա մոտ, ինչպես ռուսներն են ասում, այդ “изюминка”-ն էլ չկա, որ փորձի հասկանալ՝ դիմացինն իրեն ինչ է ասում: Հիմա ենք ուզում դաստիարակել մի սերունդ, որը բացարձակ չի ուզենա դրան անդրադառնալ. մի մասը կանդրադառնա՝ որը դրսում կրթություն կստանա, որը ՀԿ-ների հետ կաշխատի, բայց դա ստվար զանգված չէ:
_ Եվ արդեն ամփոփենք բոլոր մտքերը: Վերջին շրջանում նաև ամբողջ աշխարհն է հասկանում, որ բնապահպանական խնդիրներին պետք է ավելի մեծ տեղ տալ:
_ Կլիմայի փոփոխության մասին մոռացանք խոսել:
_ Ինչպես նաև այն ժողովները, որոնք անցկացվում են ամբողջ աշխարհի մակարդակով, որոնց մասնակցում է նաև Հայաստանի պատվիրակությունը: Հայաստանը 2016 թ. մուտք է գործում՝ քանի՞ տոկոսով պատրաստ այդ խնդիրներին:
_ Ես կարծում եմ, որ մենք բացարձակ պատրաստ չենք, և չնայած այն ամպագորգոռ հայտարարություններին, որ այս թեմայով արվում են, թե իրենք ինչ-որ բաներ կանեն, արդյունքում ոչ մի բան մեզ մոտ այսօր արված չէ: Կլիմայական փոփոխությունները բերում են և անապատացման, և լանդշաֆտի փոփոխության, բայց մենք արդեն լանդշաֆտը փոփոխել ենք, մենք չենք փորձում կանգնեցնել դա, որպեսզի կլիման էլ մի կողմից մեզ չխեղդի, մենք չենք անում դա: Տեսեք, թե ինչ է կատարվում Ալավերդիում, ինչ արտանետումներ կան: «Վալեքս» ընկերությունը բերել է, խողովակ է տեղադրել, խնդրել եմ, որ այնտեղ մաքրման ինչ-որ համակարգ լինի, որտեղից որ ծուխը դուրս կգա: Եթե Դուք գնաք Ալավերդի քաղաք, կտեսնեք, որ այնտեղ խայտառակ վիճակ է՝ ամբողջ քաղաքը ծխի մեջ կորած է: Մենք փորձում ենք դա անել, մենք պետք է նաև ազդենք այդ կազմակերպությունների վրա, որպեսզի նրանք իրենց գործունեությամբ պակասեցնեն իրենց արտանետումները և նպաստեն այդ կլիմայական փոփոխության խնդիրների լուծմանը, բայց ես դեռ չեմ տեսնում, որ մենք այստեղ փորձում ենք ինչ-որ բան անել. ցանկությունը կա, պատվիրակությունը ելույթ ունեցավ, նույնիսկ բնապահպաններն էին այնտեղ ներկա, բայց ընթացքում մենք չենք տեսնում այդ փոփոխությունները: Ես կրկին խոսում եմ հանքարդյունաբերության մասին, որովհետև սա ամենացավոտ ոլորտն է Հայաստանում, և ամենաշատ արտանետումները նրանցից են գալիս:
_ Կարծում եմ՝ այնքան էլ ուրախ Նոր տարի չստացվեց, բայց ամեն դեպքում երևի պետք էր ճիշտն ասել:
_ Դե, ինչ արած, սա իրականությունն է. թող մարդիկ իմանան:
_ Շատ լավ: Շատ շնորհակալ եմ Ձեզանից՝ հրավերն ընդունելու համար:
Ես ռադիոլսողներին և ռադիոդիտողներին հիշեցնեմ, որ մենք ամփոփեցինք 2015 թ., ինձ օգնեց Էկոլոգիական հասարակական դաշինքի համակարգող Սիլվա Ադամյանը:
Եվս մեկ անգամ շնորհակալություն:
_ Շնորհակալություն:

ԹԱՐՄ ՈՒՂԵՂՈՎ
23Նոյեմբ
Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝
website by Sargssyan