Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Անազնիվ խաղեր՝ ազնիվ մետաղների հետ. «Կենսոլորտ»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

Գունավոր մետաղների գների անկմանը զուգահեռ մեր կառավարությունը հավաքում է հանքարդյունահանող ընկերություններին ,  քայլեր  մշակում, որ տարիներ շարունակ գերշահույթ ունեցած այս ընկերությունները չտուժեն: Արդյո՞ք մեր ընդերքի հաշվին հարստացող և մեզ գրոշներ թողնող այս կազմակերպությունները ունեն պետության օգնության կարիքը: Հատկապես, եթե հաշվի առնենք շրջակա միջավայրին ամեն օր հասցվող վնասի չափը, պետության կողմից այս ընկերությունների աշխատանքի վերահսկման 0 ցանկությունը՝ արդյո՞ք ավելի լավ չէր լինի այդ հանքերն առհասարակ չշահագործել: Այս և այլ հարցերի պատասխանում է բնապահպանական փորձագետ, տնտեսագետ Էրիկ Գրիգորյանը:

 Հաղորդման սղագրությունը

_ Բարև ձեզ, հարգելի ռադիոլսողներ և ռադիոդիտողներ: «Լրատվական ռադիոյի» եթերում իր աշխատանքն է սկսում «Կենսոլորտ» հաղորդումը: Տաղավարում աշխատում է Լուսինե Հովակիմյանը: Այսօր փորձելու ենք հասկանալ, թե մեր երկիրն ինչպիսի պետական քաղաքականություն է վարում հանքարդյունահանման ոլորտում: Թեմայի շուրջ համաձայնել է զրուցել բնապահպանական փորձագետ, տնտեսագետ Էրիկ Գրիգորյանը:

            Ողջույն, շնորհակալություն հրավերն ընդունելու համար:

            _ Ձեզ շնորհակալություն հրավերի համար:

            _ Նախաբանի տեսքով փորձենք նաև ռադիոլսողներին ներկայացնել: Գիտենք, որ գունավոր մետաղների գներն անկում են ապրում: Մեր կառավարությունը հավաքեց մեր երկրում գունավոր մետաղներ հանքարդյունահանող ընկերություններին և ասաց, որ պետք է ինչ-որ քայլեր ձեռնարկել, և այդ ընկերություններն էլ պետք է ինչ-որ առաջարկներով հանդես գան, որպեսզի հասկանան, թե ինչ պետք է անել: Այստեղ խնդիր են տեսնում բնապահպանները, ովքեր նշում են, որ մինչև այդ մետաղների գների անկումը ընկերությունները գերշահույթներ են ունեցել, և եթե այն ժամանակ ոչ ոք իրենց հետ չի քննարկել այդ գերշահույթները մեր տնտեսության հաշվին ծառայեցնելը, ապա այժմ էլ պետք չէ իրենց ինչ-որ արտոնություններ տալ: Եթե դեմ չեք, ես նրանց ներկայացրած տվյալներից որոշ հատված ընթերցեմ, փորձենք մեկնաբանել. «2002 թ. պղնձի մեկ տոննան արժեր 1900 ԱՄՆ դոլար, ինչից հետո աճելով 2006 թ. հատում է 8000-ի սահմանը: 2006-2015 թթ. գինը տատանվել է 6000-10000 դոլարի սահմաններում՝ բացի միջազգային ճգնաժամի 1 տարին: Բացի այդ, մոտ 2 անգամ ավելացել են հանքաքարի մշակման ծավալները: Այսինքն՝ նրանք գրեթե 8 տարի շարունակ ստացել են հսկայական գերշահույթ, որի իրական չափը միայն կարելի է գուշակել, քանի որ չկան հավաստի տվյալներ պղնձի խտանյութի ինքնարժեքի վերաբերյալ: Եթե հաշվի առնենք նաև ոսկին և մոլիբդենը, որոնց դեպքում էլ գրեթե նույն պատմությունն է, ապա ակնհայտ է, որ խոսքը գնում է 100 միլիոնավոր, եթե ոչ 1-2 միլիարդ դոլարի մասին»:

            Եթե խոսենք պետական քաղաքականության մասին, հիմա ներկայացված այս տվյալները Ձեզ ի՞նչ են ասում՝ այս ընկերություններն իրո՞ք կարող են այնպիսի գերշահույթներ ունենալ, որ կարող էին նաև ենթադրել՝ եթե լինելու է գունավոր մետաղների գնանկում, իրենց համար «ապահովագրություն» ունենալ: Ըստ Ձեզ՝ հիմա ինչքանո՞վ կա պետության միջամտության կարիքը:

            _ Ընդհանրապես, պետք է նշենք, որ հանքարդյունաբերությունը Հայաստանում շատ երկար ժամանակ գտնվել է տնտեսական բավականին արտոնյալ կարգավիճակում: Այսինքն՝ եթե հաշվի առնենք օրենսդրական կարգավորումները նաև հարկերի շրջանակում ինչպիսին են եղել, մի փոքր հետ վերադառնալով՝ կարող ենք նշել, որ 1998 թ., երբ ընդունվեց հիմնական բնօգտագործման, բնապահպանական վճարների մասին օրենսդրությունը, որով սահմանվում էր, թե հանքարդյունաբերող կազմակերպությունները մասնավորապես աղտոտման որքան վճար պետք է վճարեն աղտոտման տեսակների համար և ինչքան՝ ռեսուրսների օգտագործման համար, այդ ժամանակ բոլոր խոշոր մետաղական հանքավայրերը գտնվում էին պետության իրավասության տակ, պետության սեփականությունն էին հանդիսանում, և այդ դրույքաչափերը և հարկերը հիմնականում կրում էին սիմվոլիկ և ֆիկտիվ բնույթ, այսինքն՝ միջազգային 1-1,5 %-ի շրջանակներում, որը բազմաթիվ անգամ ցածր էր, քան աշխարհում ընդունված նմանատիպ հարկատեսակները: Ավելի ընդունելի տարբերակ է օրինակ՝ Սլովակիայում՝ 10 %, Ռուսաստանում՝ 3,7-7,4 %, Չիլիում՝ մինչև 20 %. այն երկրները, որոնք հիմնականում մեր մետաղների պես մետաղներ են արդյունահանում՝ պղինձ, մոլիբդեն կամ ոսկի: Եվ դրանից հետո, երբ սկսվեց սեփականաշնորհման գործընթացը՝ Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը, Կապանի, և այլն, այդ կազմակերպությունների բոլոր ներկայացուցիչների, քաղաքական լոբբինգի, տնտեսական ակտիվության շնորհիվ շատ դժվար եղավ հետո այդ հարկերը փոխել: Այսինքն՝ եթե մինչև դա այդ հարկերն ուղղակի մի գրպանից գնում էին մյուս գրպան, պետական կազմակերպությունը պետական գումարները վճարում էր պետական բյուջե, և սկզբունքորեն այնքան էլ էական չէր դա, ապա երբ որ դրանք մասնավորեցվեցին, դրանք գտնվում էին շատ արտոնյալ վիճակում, որովհետև հարկերի հավաքագրումը սկզբունքորեն ընդամենը այդ 1-1,5 %-ով է տարբերվում այլ տնտեսական գործունեություններից: Այսինքն՝ եթե Դուք ունեք այլ կազմակերպություն, գնում եք հումք, որոշակի գործունեություն եք ծավալում, Ձեր ընդհանուր հարկային բեռը մոտավորապես կազմում է նույնը, ինչ այլ հանքարդյունաբերող կազմակերպություն ուղղակի շահագործում է ՀՀ բոլոր քաղաքացիների ռեսուրսը, և դա՝ անվերադարձ: Դրանից հետո ընդերքի օրենսգիրք նոր ընդունվեց, որով մտցվեց այդ ռոյալթի գաղափարը, որը որոշակի ճկունություն էր տալիս, այսինքն՝ կախված շահութաբերության մակարդակից և հասույթից՝ կազմակերպությունները պետք է ավելի շատ վճարեին: Եվ եթե նայենք զուտ բնօգտագործման վճարների տեսանկյունից, ապա կարող ենք տեսնել, որ վերջին մի քանի տարում բավականին աճել են այդ վճարները, և կարող եմ ասել, որ 1998 թ., երբ որ բնօգտագործման բնապահպանական վճարներն ընդհանրապես ներդրվեցին, կազմում էր ընդամենը տարեկան 600 միլիոն դրամին մոտ գումար, իսկ վերջին տարիներին (հաշվի չառնելով վերջին տարին, որովհետև դեռ չունենք ամփոփված թվերը), դա կազմում է մոտավորապես 30 միլիարդ դրամ: Այսինքն՝ մոտավորապես 5000 %-ով աճել են բնօգտագործման բնապահպանական վճարները, ներառյալ՝ ռոյալթիները: Սակայն սա չի նշանակում, որ ամեն ինչ լավ է: Սա նշանակում է, որ մենք սկսել ենք որոշ դեպքերում նույնիսկ ավելի շատ աղտոտել, սկսել ենք ավելի շատ արդյունահանել: Եվ եթե որպես փորձագետ իմ կարծիքը հարցնեիք, ես կարծում եմ, որ ամեն դեպքում բնօգտագործման վճարների մասով հանքարդյունաբերական կազմակերպությունների վճարներն ավելի ցածր են, քան աշխարհում ընդունված միջին դրույքաչափերը:

            _ «Ռոյալթի» ասվածը, եթե չեմ սխալվում, մեզ մոտ 4 տոկո՞ս է:

            _ 4-ից ավել: Դա հաշվարկվում է բանաձևով, այսինքն՝ այդտեղ կա և՛ հասույթի բաղադրիչ, և՛ շահութաբերության բաղադրիչ. երբ վաճառքը տեղի է ունենում, վճարում եք այդ հասույթի գումարից: Կապ չունի, թե այդտեղ Ձեր ծախսերն ինչքան է եղել, բանաձև է հաշվարկվում: Իսկ ավելը լրացուցիչ շահութաբերության նորման է: Այսինքն՝ երբ մետաղական պղնձի գինը 8-10 հազար դոլար է, այդ պարագայում ռոյալթիի տոկոսադրույքը պետք է շատ ավելի բարձր լինի: Բայց այստեղ մենք շատ լուրջ խնդիրներ ունենք, որովհետև պետք է հստակեցվի, թե հանքարդյունաբերական կազմակերպությունները ինչքանով կկարողանան նվազեցնել իրենց շահույթը, ինչ ծախսեր կան, որ նրանք կարող են ներառել, որովհետև եթե նայենք վիճակագրությունը, սկզբունքորեն դա տատանվում է այդ 4 %-ի մոտակայքում, այսինքն՝ նրանք այդքան բարձր շահութաբերություն ցույց չեն տալիս, ինչպես և շատ այլ տնտեսական սուբյեկտներ, որոնք փորձում են բոլոր հնարավոր տարբերակներով ավելի նվազ շահութաբերություն ցույց տալ:

            _ Փորձենք մի փոքր գալ բնապահպանական դաշտ, ինչի մասին որ հաղորդումն է ընդհանուր առմամբ: Մեզ մոտ ընդհանրապես, երբ հանքարդյունահանող ընկերությունների հետ ես խոսում, նրանք նշում են, որ մեր պետությունը շատ դեպքերում չի անում իր գործառույթները, դրանով զբաղվում է կազմակերպությունը, այսինքն՝ հանք արդյունահանելու համար ընկերությունը որոշակի ծախսեր և ներդրումներ պիտի անի. օրինակ՝ առողջապահական ուսումնասիրությունները, որոնք հանքարդյունահանող ընկերությունները պարտավոր են ներկայացնել, եթե աներ մեր Առողջապահության նախարարությունը, ապա ընկերությունը գումար դրա համար չէր ներդնի, և այդպիսով, ծախսերի մի մասը չէր կարողանա կոծկել դրա հաշվին: Եթե խոսենք այս բացթողումների մասին, նման ի՞նչ խնդիրներ կան  վերահսկման մեխանիզմներում, որ եթե պետությունն արած լիներ, հանք շահագործող ընկերությունը չէր կարողանա այդտեղ գումարներ լվանալ:

            _ Առաջին ու ամենակարևոր հարցն այն է, որ Հայաստանում ընդհանրապես բնապահպանությունը և դրա հետևանքով ռեալ վնասները՝ հասցվող հասարակությանը, ճիշտ չի գնահատվում. մարդիկ, ովքեր ընդհանրապես բնապահպանությունից հեռու են կամ կապ չունեն դրա հետ, բնապահպանությունը համարում են ծառերի, կանաչի կամ դրա նման ինչ-որ խնդիր. «Մեր տնտեսությունը լավը չէ, երկրի վիճակը լավ չէ. ինչի՞ մասին եք խոսում, ծառերի մասին չպիտի մտածենք, այլ պիտի մտածենք մարդկանց մասին»: Հենց սա էլ խաղարկում են այդ խոշոր աղտոտող կազմակերպությունները, որը պարտադիր չէ, որ լինի հանքարդյունաբերող՝ ընդհանրապես աղտոտող կազմակերպությունները: Բայց ամբողջ խնդիրն այն է, որ բնապահպանական աղտոտման հետևանքով առաջանում են որոշակի խնդիրներ, որոնք շատ դեպքերում ավելի մեծ վնասներ կարող են հասցնել պետությանն ու քաղաքացուն, քան այդ առաջնային աղտոտումը: Եթե մի քիչ ավելի պարզեցված ասեմ՝ մթնոլորտային օդի վրա օրինակ բերելով. էական չէ, թե ծծմբի երկօքսիդի կամ ազոտի քանակությունն ինչքան է այդ օդի մեջ, էական է, թե այդ ազդեցության հետևանքով մարդը, քաղաքացին ու հասարակությունն ինչ վնասներ են կրում: Այսինքն՝ եթե աղտոտված օդի կամ ջրի հետևանքով առաջանում են այդ առողջապահական խնդիրները կամ հանքարդյունաբերող կազմակերպությունն աղտոտում է գետը, ինչի հետևանքով խմելու ջուրն այլևս հասանելի չի լինում տվյալ համայնքներին, և այլն, դա առաջացնում է լրացուցիչ ծախսեր, իսկ այդ ծախսերն ընկնում են պետության, այսինքն՝ ՀՀ քաղաքացիների վրա: Այստեղ էքստերնալների խնդիր է առաջանում՝ անհատ կամ կազմակերպություն, իրավաբանական անձ, ռեսուրսների օգտագործումից ստանում է օգուտներ և թողնում է որոշակի հետևանքներ և վնասներ, որոնք մենք պետք է փակենք: Այսինքն՝ այստեղ բնապահպանությունն ինչ-որ վերացական խնդիր չէ, որ մտածենք, թե խոսքը ծառերի մասին է. սա հնարավորություն է հնարավոր ռիսկերը գնահատելու և փորձելու այդ ռիսկերը նվազեցնել: Մենք շատ ենք խոսում վճարների մասին՝ շատ է, քիչ է, և այլն. ես ուզում եմ Ձեզ ասել, որ եվրոպական բազմաթիվ երկրներում՝ Մեծ Բրիտանիայում կամ նույնիսկ ԱՄՆ-ում, ջրի կամ օդի աղտոտման համար վճարներ շատ դեպքերում ընդհանրապես գոյություն չունեն: Օրինակ՝ ԱՄՆ Նևադա նահանգում, որը հանքարդյունաբերող հիմնական նահանգներից մեկն է, ջրի աղտոտման վճար, որպես այդպիսին, գոյություն չունի: Բայց կա պահանջ, որ հանքարդյունաբերող կազմակերպության տարածքից դուրս եկող ջուրը պետք է ունենա առնվազն խմելու ջրի որակի ստանդարտ: Այսինքն՝ խնդիրը սկզբունքորեն ուրիշ կերպ է դրված՝ մի աղտոտեք:

            _ Փորձենք հասկանալ. ինչո՞ւ պետությունը շահագրգռված չէ, որ մեզ մոտ հանքերը շահագործվեն նորմալ:

            _ Կարծում եմ, որ այստեղ կան խնդիրներ՝ կապված այն բանի հետ, որ տնտեսական բլոկի որոշում կայացնող նախարարությունները՝ Ֆինանսների, Էկոնոմիկայի նախարարությունները, որոնք հիմնական քաղաքականություն մշակողներն են, թերևս, մինչև վերջ չեն գիտակցում բնապահպանական աղտոտվածության հետևանքով առաջացող խնդիրները, վնասները և ֆինանսական կորուստները, որ կարող են լինել:

            _ Եթե հավատանք պաշտոնական տվյալներին, մեզ մոտ հանքարդյունաբերության ոլորտում արտահանման բավականին լուրջ թվերով աճ է գրանցվում գրեթե ամեն տարի: Այսինքն՝ վերջին տարիներին հետընթացի մասին ուղղակի խոսք չկա, բայց նաև գներն են ընկնում: Եթե խոսենք սրա մասին, ընկերությունները հիմնականում արտասահմանյան ընկերություններ են, այսինքն՝ ՀՀ-ին մեր երկրի հանքերի շահագործումից հասույթ, որպես այդպիսին, ինչքա՞ն է կազմում, մնո՞ւմ է ընդհանրապես ինչ-որ բան, թե՞ եթե ներառենք նաև Ձեր թվարկած այն ծախսերը, որոնք մենք պարտավոր ենք կրել նրանց թողած վնասները վերացնելու համար, չնայած՝ շատ դեպքերում այդ վնասների վերացմամբ էլ առանձնապես չենք զբաղվում, ապա վիճակը զրոյացվում է, եթե ոչ վնասներ է կրում մեր հանրապետությունը:

            _ Ձեր հարցը բավականին լավն է, որովհետև անընդհատ շեշտվում են այդ արտահանման ծավալները: Բայց արտահանման ծավալներից մենք սկզբունքորեն շատ մեծ օգուտներ չենք ունենում, որովհետև եթե տեսնենք ՀՆԱ-ի կառուցվածքում հանքարդյունաբերության կողմից ներդրման ծավալը, դա բավականին փոքր է՝ 1-2 %-ի կարգի: Ընդ որում, աշխատատեղերի մասով ևս դա բավականին փոքր է: Այսինքն՝ ֆիզիկական ծավալներով, դա, իհարկե, բավականին մեծ թիվ է, բայց եթե հանքաքարն արտահանվում է, և այդ գումարները հետո չեն ներդրվում Հայաստանի տնտեսության մեջ, այլ գնում են այդ օֆշորային գոտիներում գրանցված արտասահմանյան կազմակերպություններին կամ ներդրողներին, ապա սկզբունքորեն դա դառնում է էական հարցերից մեկը. մենք անընդհատ ընկնում ենք մի ծուղակի մեջ՝ արդյո՞ք հանքարդյունաբերությունը մեզ պետք է, թե՞ ոչ, որովհետև կողմնակիցներն ասում են՝ մենք չունենք նավթ, շրջափակված ենք, և այլն, հանքարդյունաբերությունը մեզ համար էական ճյուղ է և պետք է, իսկ բնապահպանական տեսակետներ արտահայտողներն էլ ասում են, որ վնասները բավականին մեծ են, և հետագայում ավելի մեծ ծախսեր ենք ունենալու: Բայց հարցն այդտեղ չէ. հարցն այն է՝ արդյո՞ք հանքարդյունաբերական գործունեությունից պետությունը ստանում է օգուտներ, որովհետև, բնականաբար, յուրաքանչյուր հանք շահագործող ստանում է բավականին եկամտաբեր բիզնես, շահույթ, և այլն, բայց աշխարհում ընդհանրապես հանքարդյունաբերությունը դիտարկվում է որպես ժամանակավոր գործունեություն: Այսինքն՝ կա տարածք, որի տակ կան մետաղներ. հանքարդյունաբերական գործընթացը պետք է լինի հետևյալ կերպ, որ տարածքը մաքրեք, մետաղները հանեք, փակեք և ձեզանից հետո չթողնեք որևիցե բացասական հետևանք: Մեզ մոտ դա այդպես չէ: Մենք գիտենք, որ յուրաքանչյուր գործունեության արդյունքում, քանի որ բնապահպանական այդ պահանջները, չափորոշիչները բավականին թույլ են, և բացի դրանից՝ կազմակերպությունները շահագրգռված են ինչքան հնարավոր է արագ մեծ շահույթ ստանալ և հեռանալ, մենք ունենք հանքարդյունաբերության ոլորտում այս մեծագույն խնդիրները, որովհետև, ի տարբերություն տնտեսական այլ գործունեությունների, հանքարդյունաբերությունը ոչ միայն տարեկան շահույթի ցուցանիշն է, այլ ամբողջ գործունեության ընթացքում շահույթն է: Այսինքն՝ եթե տարեկան հնարավոր է ստանալ 5 միլիոն դոլար շահույթ, բայց 10 տարվա ընթացքում, և կա այլընտրանք՝ 3 միլիոն՝ 50 տարվա ընթացքում, ապա հանքարդյունաբերության դեպքում առավելապես դիտարկվում են երկու ցուցանիշները, այլ ոչ միայն մեկ տարվանը: Իսկ մեզ մոտ այդ ամենը խեղված է. դրսից գալիս են կազմակերպություններ, մենք չունենք բնապահպանական պահանջներ. ինչպես նշեցի Ամերիկայի կամ Մեծ Բրիտանիայի մասին, եթե մենք պարտադրենք հանքարդյունաբերական կազմակերպություններին վերցված ջուրը մաքրել և վերադարձնել մաքրված, միգուցե, տնտեսական տեսանկյունից այնքան էլ արդյունավետ չլինի հանքարդյունաբերությունը: Եթե գիտեք, մեր որոշ հանքավայրեր, որոնք ունեն ոսկու կամ այլ մետաղների շատ ցածր պարունակություն, դրանք տնտեսապես շատ ձեռնտու են, քանի որ չկան բնապահպանական այդ պահանջները, այսինքն՝ նրանք վերջում մեզ վրա թողնում են ծախսեր, որոնք մենք պետք է անենք:

            _ Եթե չեմ սխալվում, մեզ մոտ պաշտոնական տվյալներով գունավոր մետաղ արդյունահանող 23 կամ 25 հանքեր կան և բնական ապարների 300-ից ավել հանքեր կան, որոնք շահագործվում են, ինչպես նաև հանքային ջրերի մոտ 30 հանքեր կան: Եթե փորձենք գումարել մեր երկրում եղած այս բոլոր հանքերի օգտագործումն ու շահագործումը և հաշվի առնենք, որ մեզ մոտ դրանք շահագործվում են այնպես, ինչպես Դուք նշեցիք, այսինքն՝ մեզ մոտ պահանջները բավականին ցածր են, կարո՞ղ ենք ասել, թե ամեն տարի ինչքան գումար մուտք չի գործու մեր պետբյուջե, որ կարող էր մուտք գործել: Իհարկե, հասկանում եմ, որ սա շատ բարդ մաթեմատիկայի հետ է կապված, որ ճշգրիտ հնարավոր չէ հաշվել, բայց կարող ենք փորձել մոտավոր թվերի մասին պատկերացում կազմել. մեր երկրի ընդերքը որքանո՞վ կարող էր օգուտ տալ, եթե մենք ընդամենը հետևողական լինեինք, որ մարդիկ ամեն ինչ անեին այնպես, ինչպես պետք է անեն:

            _ Սա 2 բաղադրիչներից է կազմված: Մեկը բնական ռեսուրսների օգտագործման հետևանքով տնտեսության աճի մեջ նրա տեսակարար կշիռն է, որը կարող է բարձր լինել այնքան ժամանակ, քանի դեռ հանքարդյունաբերական կազմակերպությունները շահագրգռված են աշխատել. դա, բնականաբար, շատ ավելի բարձր է, քան հիմա եղածը: Մյուս բաղադրիչը աղտոտման հետևանքով հասցված վնասներն են, որոնք, որոշակի չափով պետք է վերականգնվեն, ինչն ընդհանրապես չի հաշվարկվում: Կան կառավարության որոշումներ՝ 3 որոշում կա և 1 օրենք ջրային ռեսուրսներին հասցված վնասի, հողային ռեսուրսներին, մթնոլորտային օդին հասցված վնասների մասին, որոնք կազմում են շատ ֆիկտիվ գումար՝ մոտավորապես մի քանի հազար դրամների մասին է խոսքը, որի ազդեցությունն ամենևին չի զգացվում: Իսկ օգուտ ստանալը մենք կարող ենք հաշվարկել, թե տվյալ ծավալի մետաղի արդյունահանման համար այլ երկրներն ինչպիսի տոկոսադրույքներ ունեն: Օրինակ՝ եթե վերցնենք պղնձի կամ ոսկու, մոլիբդենի արտահանմամբ զբաղվող երկրները, այդ մետաղների ներդրումը տնտեսության մեջ բավականին մեծ է, որովհետև լուրջ հարկեր են վճարում: Դուք ասում եք, որ արտահանման մեջ կառուցվածքում ծավալը բավականին մեծ է, բայց ֆինանսական առումով տնտեսության մեծ ներդրումը մեծ չէ:

            _ Եթե ես չեմ սխալվում, ցանկացած ընկերություն պայմանագրի մեջ ունի կետ, որ ինքը պարտավոր է այն տարիների ընթացքում, երբ շահագործում է հանքը, որոշակի քանակության գումարային ներդրումներ անի պետությունում: Գումարային այդպիսի որոշումները, ըստ Ձեզ, մեր հանրապետությունում բավականին ցածր չե՞ն: Այսինքն՝ մենք արդեն խոսեցինք այն մասին, որ հարկերն այստեղ բավականին ցածր են, և այլն. կարո՞ղ ենք մենք պահանջել ավելին այն ընկերություններից, որ շահագործում են մեր ընդերքը, թե՞ ոչ: Ի վերջո, սա մեր ընդերքն է, մենք ուղղակի կարող ենք ասել՝ եթե ձեզ ձեռնտու չեն մեր պայմանները, կարող եք հեռանալ:

            _ Այստեղ կրկին պետք է տարանջատել, թե որ վճարների և հարկերի մասին է խոսքը: Որպես տնտեսվարող՝ նրանք վճարում են շահութահարկ, եկամտահարկ:

            _ Ներդրումային գումարների մասին է խոսքը: Կամ գոնե մենք որոշեինք, թե որտեղ այդ ներդրումներն արվեին, ինչպես արվեին, ոչ թե նրանք այստեղ ինչ-որ փոքր ուսումնասիրող կազմակերպություն հիմնեն, որ առանձնապես ոչ մի օգուտ չի տալիս տեղանքին, բայց ասեն, թե ներդրում են արել:

            _ Իրականում ես կարծում եմ, որ էական է ունենալ ադեկվատ հարկեր ռեսուրսների օգտագործման համար և այնպիսի մեխանիզմներ, որ աղտոտման ծավալները նվազեցվեն: Իսկ այն պարագաներում, որտեղ հնարավոր չէ նվազեցնել, փոխհատուցումները լինեն համարժեք: ՀՀ-ում, օրինակ, ջրօգտագործման վճարները մինչև 1 դրամ են, այսինքն՝ մինչև մոտ 90 % և ավել ջրօգտագործումն ընդհանրապես 0 դրամ է, հիմնական ՀԷԿ-երը չեն վճարում, գյուղատնտեսությունը չի վճարում, արդյունաբերությունը վճարում է 1 դրամ: Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատն ընդլայնման ծրագիր է ներկայացրել, և շահագործելու է մոտ 20 միլիոն տոննա հանքաքար, իսկ նրանց դրա համար տեխնոլոգիապես մոտ 66 միլիոն մ3 ջուր է պետք. դա հսկայական թիվ է, մոտավորապես այն թիվն է, ինչքան ջուր հոսում է այդ Ողջի գետով, ինչպես նաև նրանք պետք է ջուր վերցնեն նաև Գեղի գետից: Այսինքն՝ ամբողջ հոսքի մեծ մասը կազմակերպությունը վերցնում է իր պրոցեսների համար և հետո այդ ջուրն աղտոտված գնում է Արծվանիկի պոչամբար, ինչպես գիտենք: Հիմա 2 լուծում կա. ինչպես ասացի, մեզ մոտ 3,2 գործակցով են ջուր վերցնում, իսկ նույն Չիլին այսօր հասել է նրան, որ 0,7-0,8 գործակցով են ջուր վերցնում: Սա նշանակում է, որ նույն գործընթացի համար վերցնում են 4-5 անգամ պակաս ջուր: Այսինքն՝ պետությունը կարող է պահանջել, որ տեխնոլոգիական պրոցեսները լինեն ավելի արդիական և ավելի քիչ ռեսուրս օգտագործեն: Մյուս կողմից՝ մաքրման համար կարող է պահանջել, որ ջուրը, որը մնում է նրանց տեխնոլոգիական պրոցեսների արդյունքում, լինի մաքուր: Սրանք այն պահանջներն են, որոնք պետությունը պետք է դնի, որովհետև հանքարդյունաբերական որոշ կազմակերպություններ կան, որոնք իրոք լուրջ ներդրումներ ունեն և՛ բյուջետային ներդրումների առումով, և՛ սոցիալական խնդիր են լուծում. օրինակ՝ Սյունիքի մարզում Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը սոցիալական և տնտեսական բավականին մեծ խնդիրներ է լուծում: Այստեղ խնդիրը չպիտի դրված լինի խեղդել, սպանել և փակել, այլ քանի որ այդ կազմակերպություններն օգտագործում են ՀՀ բոլոր քաղաքացիների ռեսուրսները, այդ ռեսուրսների օգտագործման նկատմամբ մենք պետք է լինենք պահանջատեր, պահանջենք, որ շահագործումը լինի ճիշտ և արդիական տեխնոլոգիաներով, և աղտոտումը լինի պակաս:

            _ Հանքերի բացման մասին, կարծես թե, խոսեցինք. մի փոքր խոսենք փակման մասին, չնայած, դրանց մեծ մասը, թերևս, սարերի հետևում են: Ի՞նչ անել մինչև այդ փակումը նախ, որպեսզի այդ փակումը տեղի ունենա գոնե ոչ այնպես, ինչպես բացումներն են տեղի ունեցել, այսինքն՝ այդքան շատ վնասներով, և արդյո՞ք, Ձեր կարծիքով, եթե պետությունը շարունակի «հետևել» հանքերի գործունեությանն այնպես, ինչպես հիմա է «հետևում», ապա մինչև այդ հանքերի փակումն ինչ կարող է տեղի ունենալ:

            _ Ընդհանրապես, ՀՀ օրենսդրությամբ մինչև ընդերքի այս նոր օրենսգրքի ընդունվելը կար այլ օրենք՝ կոնցեսիայի մասին օրենքը, որի 65-րդ հոդվածը նախատեսում էր շրջակա միջավայրի պահպանության դրամագլուխ հասկացությունը, երբ հանքարդյունաբերական կազմակերպությունները որոշակի գումարներ էին վճարում որպես դեպոզիտ, որպեսզի երբ որ նրանք իրենց գործունեություններն ավարտեն, եթե ինչ-ինչ պատճառներով ռեկուլտիվացիա չանեն՝ չվերականգնեն այդ խախտված տարածքները, պետությունն այդ գումարներից, որոնք նրանք տրամադրել են որպես դեպոզիտ, այդ աշխատանքները կատարի: Բայց այստեղ նույնպես ամեն ինչ շատ ֆիկտիվ բնույթ էր կրում: Դեռ ավելին՝ ես կարող եմ ասել, որ Հայաստանում մինչև հիմա հավաքագրված բոլոր այդ դրամագլխի գումարները շատ ավելի փոքր էին, քան վերջերս մեկ կազմակերպության վճարած դրամագլխի գումարները: Այսինքն՝ դրանք ուղղակի ծիծաղելի թվեր էին՝ հեկտարի հաշվով մի քանի հազար կամ տասնյակ հազար դրամներ, ինչը, իհարկե, բավարար չէ այդ ռեկուլտիվացման աշխատանքների համար: Հիմա այդ ընդերքի օրենսգրքով նախատեսվում են և հանքերի փակման գործընթացներ, և ռեկուլտիվացման աշխատանքների ավելի հստակեցումներ, սակայն այդտեղ նույնպես բավարար չեն կարգավորումները, այսինքն՝ հստակ չէ, թե ռեկուլտիվացման աշխատանքների որակներն ինչպիսին են լինելու: Եվ հաշվի առնելով, թե շահագործման ընթացքն ինչպիսին է լինում, ես ինքս դեռևս դրական ակնկալիքներ չունեմ փակման հետ կապված: Այստեղ նույնպես պետությունը կարևոր դեր ունի, որովհետև կրկին ուզում եմ նշել, որ մաքուր հանքարդյունաբերությունը պետք է լինի ժամանակավոր գործունեություն՝ գնա աշխատանք, որից հետո այդ տարածքը պետք է վերադառնա իր նախկին տեսքին, ինչը Հայաստանի պարագայում, իհարկե, չի իրականացվում, որովհետև և բնապահպանական պահանջներն են շատ ցածր, և ռեսուրսների օգտագործման հետ կապված ունենք խնդիրներ:

            _ Պրն. Գրիգորյան, փորձենք ամփոփել: Որքան որ այս հաղորդման շրջանակներում թեմաներ ենք շոշափել, բոլորի պարագայում վերջում հարց է ծագել, թե ինչու այս պարզ տրամաբանությունը չի մղում պետությունը որևէ քայլեր անելու բացի այն բանից, որ ուղղակի հավաքել հանքարդյունահանող ընկերություններին և ասել՝ վայ, գներն իջան, ի՞նչ պետք է անենք: Ի՞նչ է ստացվում. ստացվում է, որ մենք ուղղակի թույլ ենք տալիս ընկերություններին օգտագործել մեր ընդերքը, աղտոտել մեր օդը, առանձնապես երաշխիքներ չունենք, որ հետո ամեն ինչ կվերականգնեն, ոչ էլ ձգտում ենք այդ երաշխիքներն ունենալ, առանձնապես շահույթ տնտեսության մեջ չենք ունենում, բյուջեն դրանից առանձնապես մեծ շահույթներ չի ունենում: Հարցը, որը Դուք տվեցիք մեր նախազրույցի ընթացքում և ասացիք, որ սա, իհարկե, կուրիոզ հարց է, բայց ամեն դեպքում. փորձենք ուղղակի մի կողմ դնել մեր՝ շահագործելու կամ չշահագործելու կարիքը. հարցը հետևյալն է՝ եթե չշահագործեինք, հնարավո՞ր է, որ վիճակը մեզ համար ավելի լավ լիներ, կամ գոնե շահագործեինք այն ժամանակ, երբ կունենայինք համապատասխան գիտակցական մակարդակ ունեցող կառավարություն կամ գոնե անհատներ, ովքեր գոնե հասկանում են բնապահպանության կարևորությունը: Ի վերջո, մեր երկրի առաջնորդը գնում է բնապահպանական տարբեր ֆորումների կամ կլիմայի հետ կապված տարբեր միջազգային միջոցառումների և բնապահպանության հետ կապված հարցերին մասնակցություն է ունենում, բայց մեր երկրում վիճակն այսպիսին է: Եթե մենք չշահագործեինք հանքերը, հնարավո՞ր է, որ մեզ համար իսկապես ավելի լավ լիներ:

            _ Կարծում եմ, որ որոշակի փոքր և միջին հանքերի արգելումը շատ ճիշտ որոշում կարող է լինել, որովհետև փոքր և միջին հանքերը, չբերելով որևէ էական տնտեսական օգուտ, ազդեցություն շրջանի, մարզի կամ ընդհանրապես հանրապետության մակարդակով, կարող են առաջացնել շատ լուրջ բնապահպանական խնդիրներ: Չեմ կարող ասել, որ որևիցե ձևով ճիշտ է դիտարկել, օրինակ, Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի աշխատանքների դադարեցումը, որովհետև այն իրոք հսկայական ազդեցություն ունի առնվազն Սյունիքի մարզի և արտագաղթի կասեցման, և տնտեսական, սոցիալական, և հարակից ճյուղերի աշխատանքների վրա: Սակայն մեր հիմնական խնդիրը պետք է լինի, որ առնվազն նոր բացվող հանքերի համար բնապահպանական, սոցիալական, տնտեսական պահանջները լինեն հստակ, և որոշում կայացնողները հասկանա այդ բնապահպանական ազդեցության հետևանքները: Ամեն ինչ իրականում բավականին պարզ է. երբ գալիս է որևիցե ներդրող որևիցե հանքարդյունաբերական ծրագրով, նա ցույց է տալիս որոշակի թվեր՝ այսքան հարկ կվճարեմ, այսքան աշխատատեղ կունենամ և այսքան արտահանում կունենամ: Նրա այդ գործունեության հետևանքով ազդեցությունները ֆիզիկական են, ոչ թե ֆինանսական: Այսինքն՝ երբ նա ասում է՝ այս գետը կաղտոտվի, այսքան հեկտար անտառը կկտրվի, այդ ամենը այդ որոշում կայացնողների համար անհասկանալի մեծություններ են. նրանց իրականում պետք է երկու թիվ: Այսինքն՝ նրանք պետք է հասկանան՝ այդ գործունեության հետևանքով տնտեսական օգուտները որոնք են լինելու, բայց նաև այդ բնապահպանական աղտոտման, սոցիալական և այլ խնդիրների հետևանքով ինչ վնասներ են լինելու: Եվ կան աշխարհում ընդունված մեթոդներ՝ բնապահպանական գործունեության հետևանքով հասցվելիք վնասի հաշվարկման, գնահատման, որի շնորհիվ պետք է տեսնել, թե ինչ վնասներ են սպասվում: Օրինակ, Վրաստանն ունի շատ անտառային տարածքներ՝ ավելի քան 30 %, և հիմնականում հանձնում են հատման, այսինքն՝ տեղամասերն աճուրդով գալիս են (հիմնականում չինական կազմակերպությունները), հատում են որպես ծառահատում: Այն տարածքի համար, որը հանդիսանում է ջրահավաք ավազան «Բորժոմի» ջրի համար, մրցույթին մասնակցեց «Բորժոմի» կազմակերպությունը, հաղթեց այդ մրցույթը, որպեսզի պահպանի այդ անտառային տարածքը, որովհետև դա իրեն եկամուտ է բերում: Նույն պարագայում մենք ունենք որոշակի բնություն էկո տուրիզմի հետ կապված, և այլ գործունեության տեսակներ, որոնք անմիջականորեն կապված են բնության հետ: Եթե Ծաղկաձորի լավագույն հյուրանոցները հիմա տեղափոխեք, օրինակ, Ամասիա կամ մի այլ տեղ, որտեղ այդ բնությունը չկա, այդ տարածքները չկան, մարդիկ չեն գնա այդտեղ: Այսինքն՝ մարդիկ գնում են այդ տեղանքի, բնության համար: Բայց եթե հարակից տարածքներում հանքարդյունաբերության հետևանքով, որը վճարում է 5-10 միլիոն հարկ, այս գործունեությունները խաթարվեն, և մարդիկ չգնան այնտեղ, այս դեպքում վնասները կլինեն բազմապատիկ անգամ ավելի շատ: Այստեղ խնդիրն ավելի շատ նրանում է, որ հստակորեն գնահատվեն ռիսկերը, և որոշում կայացնելուց առաջ՝ ամենասկզբնական փուլում, հասկանան՝ ինչ պոտենցիալ վնասներ կլինեն:

            _ Եվ վերջին հարցը, որին ուղղակի «այո» կամ «ոչ» պատասխան եմ ակնկալում. գոնե միտում տեսնո՞ւմ եք այդ խնդիրները հասկանալ փորձելու:

            _ Այո, որոշակի դրական միտում տեսնում եմ, բայց ընդհանուր տենդենցը չի բավարարում:

            _ Եվս մեկ անգամ շնորհակալ եմ հրավերն ընդունելու համար:

            _ Ձեզ եմ շնորհակալ:

_Ես ռադիոլսողներին և ռադիոդիտողներին հիշեցնեմ՝ դուք լսում կամ դիտում էիք «Կենսոլորտ» հաղորդումը, տաղավարում աշխատեց Լուսինե Հովակիմյանը, այսօր իմ հյուրն էր բնապահպանական փորձագետ, տնտեսագետ Էրիկ Գրիգորյանը: Ցտեսություն:

_ Ցտեսություն:

 

ԹԱՐՄ ՈՒՂԵՂՈՎ
26Հունիս
Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝
website by Sargssyan