Բաժանորդագրվել

Մուտք գործել

Կամ

Չի կարող լինել դատարկ!

Չի կարող լինել դատարկ!

Գաղտնաբառի վերականգնում

Գրանցվել

Կամ

Error message here!

Error message here!

Error message here!

Մոռացել ե՞ք գաղտնաբառը։ Մուտքագրեք ձեր էլ.հասցեն եւ դուք կստանաք նոր գաղտնաբառ։

Էլ. հասցեն գրանցված չէ։

Վերադառնալ

Close

Ղարաբաղում վախի մասին մոռացիր. ինչպես հայ մարդը թոթափեց ստրուկին «Հետախույզի օրագիրը»

ԲԱԺԱՆՈՐԴՆԵՐԸ ԽՐԱԽՈՒՍՈՒՄ ԵՆ ԽՈՍՔԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՍՏԱՆՈՒՄ ՈՐԱԿ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔ
Հետևե՛ք մեզ YouTube-ում

 

Պետք չէ հերոս ձևանալ՝ վախը բնական երևույթ է և նույնիսկ ինքնապաշտպանական լուրջ խթան. ես միշտ ասել եմ՝ վախը ազնիվ զգացում է, այն քեզ սթափության է բերում: Բայց տղերքի հետ ես երբեք այդ զգացողությունը չեմ ունեցել, որովհետև մենակ չեմ եղել: Իմ խորին համոզմամբ, եթե մարդը գնում է Ղարաբաղ, զենք է վերցնում, ապա չպետք է այդ մասին մտածի, և ես տղերքից ոչ մեկի աչքերում դա չտեսա: Պատերազմի մասին՝ ռեժիսորի աչքերով. բացառիկ հիշողություններ:
Հաղորդման սղագրություն

         _ Բարև ձեզ, հարգելի ռադիոլսողներ և դիտողներ: Եթերում է «Հետախույզի օրագիրը», ես Վովա Վարդանովն եմ: Շարունակվում է մեր զրույցը Կորյուն Ղումաշյանի և Սամվել Թադևոսյանի  հետ: Սամվելը սցենարիստ և ռեժիսոր է:

            Սամվել, կարո՞ղ ես համառոտ կերպով ներկայացնել, թե երբ ես սկսել մասնակցել ռազմական գործողություններին, ամենակարևոր գործողություններին, և եթե կարելի է, նաև քո վրա ամենամեծ տպավորություն թողած գործողությունները, որոնց նկարահանմանը դու մասնակցել կամ թեկուզ ներկա ես եղել:

            _ Սկզբի համար պիտի ասեմ, որ այդ փոթորկուն օրերն էին, երբ ես՝ մեկը այն շատերից, որ տիրապետում էին իրենց մասնագիտությանը, մյուսների նման մտածում էի, որ ամեն ինչ պիտի վավերագրվի՝ սկսած Հայաստանում հանրահավաքներից, գաղտնի նկարահանումներ, պարետային անցուդարձները, և վերջին հաշվով՝ նաև Ղարաբաղը: Հենց այդ նախանձախնդրությամբ ես առաջին անգամ գնացի Ղարաբաղ կինոռեժիսոր Արման Մանարյանի հետ, որի կուրսն եմ ավարտել ինստիտուտում՝ արվեստանոցը. նաև Էլոյան Յուրան էր մեր ռեժիսորը: Խորհրդային միություն էր. պաշտոնական ֆիլմ էր. կա այդ ֆիլմը՝ «Взрыв»՝ նախնական «Պայթյուն» վերնագրով: Գնացինք. նկարում էինք այդ փաստագրական ֆիլմը, որն իրենից ներկայացնում է Արցախ աշխարհը, այնուհետև «Կռունկ» կոմիտեից մի քանի հոգու՝ Կայծին, Ժաննային, Գուրգեն Գաբրիելյանին: Ի վերջո, մի հետաքրքիր ֆիլմ ստացվեց արդյունքում: Դա առիթ դարձավ, որ իմ երևանյան համեստ գործունեությունը տեղափոխվեց Արցախ: Պիտի ասեմ, որ հսկայական արխիվ կա կուտակված, և պիտի հրապարակել հատկապես մի քանի անուններ՝ Վարդանյան Շավո, Արաբո ջոկատի Ռուբեն Հովհաննիսյանը, երկու Վարդանները, Ղևոնդյան Գագիկը՝ Պետրոս Ղևոնդյանի եղբայրը:

            _ Խոսքը օպերատորների կամ ռեժիսորների մասին է, ովքեր հենց տեսախցիկով աշխատել են:

            _ Այո: Եվ շատ այլոք՝ Հակոբը Պողոսյան, որը Շահումյանի՝ Եղնիկների ամբողջ հայդուկային շարժումն է փրկել:

            _ Կարելի՞ է ասել, որ մենք բազմաթիվ նյութեր ունենք, որոնք ինչ-որ տեղ դեռ կարգավորված չեն, նորմալ վիճակի բերված չեն, որ ցանկացած պահին ցանկացած հատվածի հետ հնարավոր լինի ինչ-որ նյութերի հետ ծանոթանալ, մենք այդ հնարավորությունը դեռ չունենք՝ ունենք նյութը, բայց վերջնական տեսքով չէ:

            _ Այո: Դժբախտաբար, բոլորի՝ այդ թվում՝ նաև իմ, այսպես ասած, նախաձեռնությունները, որ նպաստեն աշխատանքներին՝ գոնե թվայնացվի: Դե, գիտեք՝ այդ VHS-երը արդեն 10 տարի է, ինչ այլևս կյանք չունեն: Բայց, բարեբախտաբար, բոլոր նրանք, ովքեր հետամուտ եղան այդ աշխատանքին, բարեխիղճ գտնվեցին իրենց պարտքի գիտակցման մեջ և իրենք իրենց սեփական միջոցներով են անում դա: Մեծամիտ չհնչի, բայց ես, որ նույնպես կուտակել եմ իմ կարծիքով լուրջ արխիվ՝ ընդհուպ մինչև մարտական գործողություններ:

            _ Մարտական գործողություններից ո՞րը եղավ ամենաառաջինը, որին դու մասնակցեցիր:

            _ Բացի Շահումյանից բոլոր ճակատներում եղել եմ:

            _ Առաջինը:

            _ Բայց ինձ համար ամենատպավորիչը՝ 1992 թ., դեկտեմբերի 10. այն ժամանակ Սիսիանի Ազոյանի, Աշոտ Մինասյանի գումարտակի հետ մասնակցեցի մարտի:

            _ Դա առաջի՞ն մարտական գործողությունն էր, որին մասնակցեցիր:

            _ Այո:

            _ Այդ ժամանա՞կ էր, որ թուրքական տանկերը մոտեցել էին Կապանի մատույցներին:

            _ Ոչ միայն, այնտեղ նաև Գրադով հեռահար հարվածում էին: Դուք գիտեք, որ Կապանը մեծ սահմանային գիծ էր, և անընդհատ կծոտում ու կծոտում էին, և վերջապես մեր այն ժամանակվա հրամանատարությունը խելամիտ որոշում կայացրեց՝ թշնամուն իր բնի մեջ խեղդել. 14 գյուղ ազատագրվեց Շարաֆլու, Զանգելան ուղղությամբ: Մենք իջևանել էինք Կապանում: Դեկտեմբերի 10-ին, հրաշալի հիշում եմ, երկրաշարժ եղավ Կապանում: Առավոտյան գործողությունը սկսվեց, և պիտի ասեմ, որ նույնիսկ հետախուզության գործընթացներից սկսած նկարել եմ. ես շատ երկար մնացի այնտեղ և նկարել եմ:

            _ Խոսքը մե՞ր հետախուզության մասին է:

            _ Երբ մեր հետախույզները գնում էին ուսումնասիրելու, ինձ նաև թույլատրվեց մեկ անգամ մասնակցել դրան և «կադրեր փրկել»՝ կոնկրետ նկարել: Այդ օրը 14 գյուղ ազատագրվեց:

            _ Օդանավակայանի դիմացի գյուղերի, Կապանի հարակից գյուղերը:

            _ Այո, այդ բոլորն ազատագրվեց, և թշնամին դեն շպրտվեց մոտ 20-30 կմ:

            _ Իսկ ովքե՞ր էին կանգնած մեր ուժերի դիմաց՝ նրանց բանա՞կը, թե՞ միայն բնակչությունը, ինքնապաշտպանության ջոկատներ:

            _ Թուրքերը միշտ թալանչիների իրենց ավանդական պահեստային քանակն ունենում են, բայց այնտեղ կար և նրանց ՄՀՕՋ-ը, և կադրերի բաժնի աշխատողներ կային, եթե ես չեմ սխալվում, նույնիսկ հատուկ վարժեցված այլ ազգերի ներկայացուցիչներ կային:

            _ Ինչպես հասկանում եմ, դու տեղյակ չես. ասեմ, որ Կապանի դիմաց կանգնած էր թուրքերի Կուբաթլուի բրիգադը և Զանգիլանի բրիգադը: Բացի նրանից, որ այդ 2 բրիգադներից յուրաքնչյուրը 1000-ից ավելի կազմ ուներ, նրանց հետ էին նաև ՄՀՕՋ-ականները, որոնք մեծ փորձ ունեին հայերին ջարդելու և բնակավայր ոչնչացնելու՝ խաղաղ բնակիչ սպանելու, կային նաև տարբեր ջոկատներ: Հենց կոնկրետ Կապանի ուղղությամբ «Մուսավատ» Կազմակերպությունը մոտ 300 հոգանոց ջոկատ ուներ: Այնտեղ չկային «Գորշ գայլերը», ոչ էլ մոջահեդները Աֆղանստանից, բայց Միջին Ասիայից և Կովկասից բազմաթիվ կամավորներ կային, որոնք 1991 թ. աշնան սկզբին ժամանել էին Ադրբաջանի Հանրապետություն, և այդպես էլ մնացին Կուբաթլուի և Զանգիլանի հատվածում. և որովհետև այնտեղ թալանելը հեշտ էր, այդ պատճառով էլ նրանց գրավում էր այդտեղ մնալը:

Ամենակարևորը՝ դու, այդ ճակատամարտին մասնակցելով, չէի՞ր վախենում. չէ՞ որ քո ձեռքին զենք չէր:

_ Նախ ասեմ, որ ես զենք ունեցել եմ, և բացի իմ Նագանից, որ ինձ հատկացված էր, 2 անգամ՝ այդտեղ և երբ պատիվ ունեցա Դուշման Վարդանի հետ Լաչին մտնելու, օգտվել եմ այլ զենքից: Պարզ ասեմ. ես 3 զավակ ունեի, հիմա էլ նրանք երեքն են. հրամանատարները,  որ զոհվեց Վոլոդյայի եղբոր հետ, Դուշման Վարդանը, Աշոտ Ղուլյանը,  մի քանի անգամ  ինձ խաբել և ուրիշ տեղ են ուղարկել: Ես կանխազգում էի, որ ինչ-որ բան է հասունանում, ինչ-որ գործողություն է լինելու. նրանք ինձ այդպես խնայում էին: Բայց պետք չէ հերոս ձևանալ՝ վախը, ըստ իս, բնական դրսևորում է, և նույնիսկ ինքնապաշտպանական լուրջ խթան է. ես միշտ ասել եմ՝ վախը ազնիվ զգացում է՝ այն քեզ սթափության է բերում, և այլն: Բայց ամենակարևորն այն է, որ տղերքի հետ ես երբեք այդ զգացողությունը չեմ ունեցել:

_ Կռվի դաշտո՞ւմ:

_ Այո, որովհետև մենակ չեմ եղել: Այսինքն՝ գիտակցումն ինձանից հեռու է եղել: Ասեմ ավելին՝ իմ խորին համոզմամբ, եթե մարդը գնում է Ղարաբաղ, զենք է վերցնում, ապա չպիտի այդ մասին մտածի, և ես տղերքից ոչ մեկի աչքերում դա չտեսա: Ինչո՞ւ. որովհետև երբ որ դու հասկանաս, որ կարող ա խփվես, չես գնա. ես հոգեբանական դրսևորումների մասին եմ խոսում:

_ Բացի այդ, երբ դու մտածում ես, որ կխփվես, հեշտ է խփվելը:

_ Այո, կամքդ տկարանում է:

_ Ես կարող եմ 2 դեպք հիշել՝ մարդ չպիտի պատրաստվի խփվելու, որովհետև այդ դեպքում խփվում ես հենց առաջին հերթին. Մուլտոն՝ Երվանդը, Շուշվաբոյից առաջ ասել էր, որ ինչ-որ կանխազգացումներ ունի, և մի քիչ անտրամադիր էր նստած: Եվ դեռ Շուշի չհասած՝ մարտի ժամանակ այդ ճանապարհի կողքին Երվանդը զոհվեց: Երկրորդ օրինակը՝ արդեն խորհրդային բանակի փորձից. երևի մոտ 10 տարի առաջ եմ իմացել. ՊԱԿ-ի ալֆա ջոկատի հոգեբանն է պատմում, որ 2 հոգի հոգեբանական խնդիրներ ունեին, և ինքը հրամանատարությանը տեղյակ էր պահել, որ նրանք ինչ-որ ճակատագրային զգացումներ ունեն, որ իրենք ինչ-որ տեղում կարող են զոհվել, իսկ հրամանատարությունը, այնուամենայնիվ, հրահանգ է տվել, որ նրանք էլ մասնակցեն գործողություններին, և հենց այդ երկու հոգին զոհվել են Ամինի արքունիքը գրավելիս: Կարճ ասած՝ չպիտի դրա մասին մտածես այնքան, որ դա այդպես ազդի քեզ վրա:

_ Այո: Ես կարող եմ անկեղծ լինել՝ օրինակ՝ ես իմ փաստաթղթերը, երեխաներիս նկարները հետս տանում էի ճակատ, ինչպես շատերը: Մեր բազան Կապանում Շարժիկ գյուղում էր. իմ ամբողջ անձնական բարոյական հարստությունը դրեցի բարձիս տակ, և վերջ. չէի ուզում ինձ հետ լիներ, որովհետև գուցե գնայի և չգայի, և շատ պարզ էի նայում դրան: Ես մի բան կարող եմ հիշել. Կարոտի դիրքերում՝ Չլդրանում, զոհվեց նկարիչ Արթուր Ղարիբյանը՝ տաղանդավոր մի երիտասարդ: Եղբայրը եկել էր, որ պատվո համազարկ տար իր եղբոր զոհված վայրում: Գնացինք. խիստ ականապատված էր տարածքը՝ Սրխավենդը գիտեք՝ տվինք-առանք, տվինք-առանք, զոհերով, բայց պահեցինք. Սրխավենդում էր: Դիրքեր բարձրանալիս Արմիկը (հավանաբար կիմանաս Արմիկին) տեսավ, որ քանի որ ձյունը հալվել էր, և մեր դրած ականները, և թուրքերի դրած ականները երևում էին: Օրինակ՝ հակահետևակային 30 կգ-անոց ականները ցցված էին, ինչպես նաև իտալական այդ թերթաքարից пакетник-ները՝ ОЗМ-ները: Գնացինք. որտեղ էլ չէինք կարող իջնել, որովհետև ականապատված էր, համազարկը տվինք և հետ եկանք. Արմիկն ասաց՝ ես պիտի այս տարածքը մաքրեմ, որովհետև ցավ է, կարող է հայ զոհվի չիմանանալով, հովիվ, հասարակ մարդիկ: Վախից էինք խոսում, չէ՞. Արմիկը ինքը խիստ տիրապետում էր ամեն ինչին, քաջաբար գնում էր առաջ: Մինչև նրա մտնելը թույլտվություն խնդրեցի, որ մտնեմ նկարեմ, նա ասաց, որ վտանգավոր է, և ես չունեմ այդ ճկունությունը, փորձառությունը: Բայց ես, այնուամենայնիվ, մտա: Մոտ 10 մետր նկարում եմ՝ նրա ոտքերը, և այլն: Տղերքը՝ Հայկը, Վահանն են՝ Մասիվի տղաները, Գրիշան էր: Պտտվեց, ասաց՝ լավ, հիմա վախենում եմ, որ վերադառնելուս սխալ կգնաս ու կտրաքես. որտեղ որ սև ես տեսնում, այդտեղով քայլի: Նա ավելի ուժեղ էր հարվածում գետնին, որպեսզի տերևները ցրվեն և ես հողը տեսնեմ, որովհետև երբ կենտրոնացած ես նկարում, պարզ բան է, զգայունությունդ նվազում է՝ կարող ես չտեսնել: Այդպես մոտեցանք, և պիտի ասեմ, որ մոտ 7-8  հատ հանեց, և ես այդ ամբողջ պրոցեսը նկարել եմ:

_ Եվ այդ նյութերը կա՞ն:

_ Իհարկե, կան: Ասեմ ավելին՝ Հայկը և Վահանը թուրքի գանգով ֆուտբոլ էին խաղում. հրճվանքով եմ ասում: Եվ  ես նկարեցի մեր տղաներից մեկին՝ ОЗМ-ի վրա կանգնած, և Արմիկը ականազերծում էր:

_ ОЗМ-ը սեղմելով չի պայթում:

_ Բեկորային է:

_ Բայց վրան կանգնելուց չի պայթում: Պիտի ЧК-ն դուրս թռնի:

_ Ես էլ դա եմ ասում: Հետո եկավ, պառկած դիրքից կանգնեց ոտքերի վրա. եթե պայթեր, երկուսով պիտի պայթեին: 20-30 մ տրանսֆոկացիայով աշխատում էին: Դա էլ՝ այն վախի մասին, որ չեզոքանում է, երբ վստահ մարդկանց կողքին ես կանգնած, երբ որ կանգնած ես մահը գետնածների կողքին. ես նրանց այդպես եմ ասում:

_ Իմ կարծիքով՝ այստեղ կարելի է մի բան ասել. ոչ թե չէիր վախենում, որովհետև հպարտ ու մասնագետ ֆիդայիներով էիր շրջապատված, որոնք այնքան էին քո վրա ազդել, որ դու կարծում ես, թե դրա պատճառով չէիր վախենում, ավելի շուտ՝ երբ մարդ ինչ-որ գործով է զբաղվում, ժամանակ չունի վախենալու: Ես դա առաջին անգամ լսել եմ 1984 թ. հատուկ ջոկատայինների ուսումնարանում, երբ կապիտան Կիսիլյովին երբ հարցրինք վախի մասին, պատասխանեց. «Մասնագետը ժամանակ չունի վախենալու, նա պիտի իր աշխատանքն անի». եթե դու վախենայիր և վախով զբաղվեիր, դու չէիր կարողանա արխիվ կուտակել: Ես կփորձեմ այդ կադրերից մի փոքր, եթե դու դեմ չես, «Լրատվական ռադիոյի» յութուբյան էջում այս հաղորդման հետ միասին տալ: Ինձ թվում է՝ ինձ ընդառաջ կգան:

_ Մի փոքր կարելի է: Ես մի բան ասեմ՝ իմ ականջներում հնչում էին պապիս խոսքերը, որ ինձ ասում էր՝ լավ, դու էրգիր կտեսնաս: Բացի այդ, արժանապատվության հարց կար. ես 27-28 տարեկան էի, և նախանձով էի նայում, որ տղերքը շարվեշարան՝ մեկը զենք էր ճարում կամ չէր ճարում, և գնում էին: Եվ ես միշտ հասկացել եմ, որ այդ դաստիարակության շրջանակներում եմ եղել: Եվ ոչ միայն ես՝ ես թվարկեցի մի շարք մարդկանց. էլ չեմ ասում՝ տասնյակ թղթակիցների մասին՝ մարդկանց, որոնք գալիս էին Ղարաբաղ: Մատներս չեն հերիքի հաշվելու, թե ինչ մտավորականներ, ինչ տաղանդավոր մարդիկ են զոհվել այս պատերազմում՝ պոետ, քանդակագործ, երգահան՝ տաղանդավոր մարդիկ: Աղվան Մինասյանը, ըստ իս, Դուրյանի մակարդակի տաղանդավոր հայ բանաստեղծ էր. 25 տարեկանում զոհվեց:

_ Աշոտի եղբա՞յրը:

_ Այո: Եվ իմ «Չկրակված փամփուշտներ» ֆիլմը նվիրված է հենց նրան. կենսագրական ֆիլմ է: Այսինքն՝ երբ որ դու տեսնում ես բարձր բաներ, նույնիսկ պարզ արժանապատվությունը, հպարտությունը, այդ նախանձախնդրությունը քեզ մղում է դեպի դա: Դու լավ ասացիր՝ և այդտեղ էլ ժամանակ էլ չի լինում վախի մասին մտածելու: Նման խոսք կա՝ ապրելու ժամանակ էլ չկա, ուր մնաց՝ մեռնելու:

_ Այո, լավ բառեր են:

_ Դա իմ տոտեմն է. ես գործերիցս մեկում անդրադարձ եմ արել դրան: Բայց տես, որ արդյունքում հրաշալի արխիվ է կուտակվել, շատ լուրջ արխիվ է կուտակվել, և ի թիվս իմ այն 30 ֆիլմերի, որ միայն «Խոնարհ հերոսներ» ֆիլմաշարով է ներկայացված՝ յուրաքանչյուրը՝ մեկ նահատակի նվիրված, եթե բարեհաջող, փոքր փաղաքշանք լինի արտադրությունը շարունակելու, ես առնվազն 50-60 ֆիլմի նյութ ունեմ:

_ Ես երբեմն ափսոսում եմ, որ մենք շատ վատ էինք վերաբերվում քո կոլեգաներին, թույլ չէինք տալիս, որ մեզ նկարահանեին, ժապավեններ ենք խլել նրանցից, փչացրել ենք. շատ վատ ենք վերաբերվել:

Կորյուն.

_ Ժամանակներն էին թելադրում:

_ Այո: Որովհետև մենք զբաղվում էինք հետախուզությամբ, բացի դրանից ՊԱԿ գոյություն ուներ. ինչպես Կորյունը նշեց, ժամանակներն ուրիշ էին: Բայց հիմա վավերագրական ֆիլմ էր նկարահանվում ջոկատի մասին, և եկանք նրան, որ ընդամենը մի քանի կադր է պահպանվել, որտեղ մենք երևում ենք, և թաղումների ժամանակ է նկարահանվել, երբ մենք ուղղակի ի վիճակի չենք եղել օպերատորներին նկատելու կամ նրանց ասելու, որ մեր դեմքերը չֆիքսի. ափսոսում ենք: Բայց այն ժամանակ չէր կարելի նկարել: Խնդիրներ առաջացե՞լ են այն ժամանակ, երբ որ դու նկարում էիր, և նման մարդ եղած լինի, որ ասի՝ ինձ չնկարես կամ այս մի ջոկատի տղաներին մի նկարի:

_ Նման փոքր բաներ եղել են: Ես ասեմ, որ ինձ որևէ մեկը չի ասել՝ գնա նկարիր: Սկսեմ նրանից, որ Վարդանյան Շավոյի օգնությամբ ես կարողացա ցեղիս թալանելով պարտքով տեսախցիկ գնել՝ M3-ով եմ աշխատել:

_ Շավոն՝ բարձրահասակ, խարտյաշ:

_ Այո-այո: Շավոն, որին ես շատ հարգում եմ, որը վիրավորվեց, երբ  նրա ինքնաթիռը խոցեցին, վառվեց, իսկ ինքն էլ, գիտեք, մինչև հիմա էլ ոտքն այդ վիճակում է:

_ Շուշիից 1 կամ 2 օր հետո, չէ՞:

_ Այո, Շուշիի ժամանակ:

_ Այսինքն՝ եղել են, նման փոքր բաներ, իհարկե, եղել են, բայց հենց ճակատում ես տեղում հասկացել եմ՝ ուր պիտի գնալ, ինչ է պետք անել: Ավելին ասեմ՝ Երևանից բենզին եմ հետս տարել, որպեսզի տեղաշարժվեմ տեղից տեղ:

_ Դե, Ղարաբաղում բենզին չկար:

_ Երբ ես հիշում եմ՝ ինչքան եմ քայլել, այդ օրերով հիանում եմ երկու պատճառով՝ իմ աչքերը տեսան, թե ոնց է հայ մարդը թոթափում իրենից ստրուկին: Ես ամեն ինչ նկարել եմ՝ անկում, հաղթանակ, կենցաղ, մոր ողբ, մի ընտանիքից 3 զոհվածի եմ նկարել. ամեն ինչ: Անջատել էի ինձ և միացել էի այդ բաները փրկելու առաքելությամբ: Միշտ պիտի ասեմ, ոչ միայն ես, այլև շատ ուրիշ շնորհակալ մարդիկ կային՝ Շավոն, Հակոբը: Եվ հիմա հրաշալի է. շատ լուրջ արխիվ կա կուտակված: Մի քանի անգամ դիմել եմ տարբեր տեղեր: Պիտի շնորհակալական խոսքով ասեմ, որ 1-2 անգամ Սեյրան Օհանյանը, ՊՆ-ը, տարբեր հարցերով օգտակար են եղել. դա անուրանալի է: Բայց այդ նյութերը փրկելն ինչքա՞ն կարելի է թողնել պարզ մարդու ուսերի վրա. դրանք ազգային արժեքներ են. եթե ինձ եք հարցնում, դրանք ազգային արժեքներ են: Վաղը ես էլ չեմ լինելու, բայց դրանք պետք են, որ վաղվա սերունդը գա, տեսնի՝ Պետոն ով է եղել, Մոնթեն ով է եղել, Մովսես Գորգիսյանն ով է եղել:

Կորյուն.

_ Կարելի՞ է մի բան ասեմ Սամվելին:

Սամվել ջան, իմ կարծիքով, մի 20 տարի հետո այդ ազգային արժեքներին ավելի մեծ կարևորություն կտան, քանի որ այսօրվա դրությամբ որոշ թյուրիմացություններ կան քո ասած ազգային արժեքների և առկա ազգային արժեքների միջև, այսինքն՝ իրականի և ներկայի:

Վովա.

_ Եթե այսպես շարունակվի, դրա մասին դեռ կխոսենք մյուս հաղորդման մեջ, իրական ազգային արժեքները կարող են մոռացվել, որովհետև հիմա ես նկատել եմ, իմ կարծիքով, շատ բան փոխվել է դեպի լավը, բայց որոշ բաներ դեպի վատն են փոխվել երիտասարդության մոտ, որովհետև արժեքն այն է, ինչ որ դու արժևորում ես, իսկ հիմա ջահելները շատ հաճախ չեն արժևորում այն, ինչին մենք ինչ-որ նշանակություն ենք տալիս:

Եթե կարելի է, շատ համառոտ, որովհետև ժամանակը քիչ է. դու ասացիր՝ առաջին ճակատամարտը, որին մասնակցել ես, Կապանի դեպքերն էին 1992 թ. վերջին: Իսկ ամենածանր հետքը քո վրա ի՞նչն է թողել քո նկարահանած նյութերից և ամենալավ տրամադրությունը ի՞նչն է առաջացրել:

_ Երկու բան կարող եմ ասել. առաջինը ասեմ այն, որ անձնական չի եղել: Ես ստիպված եղա նկարել մի քանի տղաների, որոնց թուրքերը սարսափելի խոշտանգել էին. նույնիսկ ինքս ինձ ասում էի՝ երևի պետք չէ նկարել: Բայց նկարեցի. չմանրամասնեմ, որովհետև հիմա ես կվերադառնամ այդ դեպքերին:

_ Նկարել պետք է, որովհետև պիտի իմանաս՝ ում դեմ ես կանգնած: Իսկ ամենաբարձր տրամադրություն առաջացնող նյութը ո՞րն է եղել:

_ Երբ որ ես պատիվ ունեցա զենքով, տեսախցիկով Դուշման Վարդանի հետ մտնել Լաչին:

_ Երբ որ նա Լաչինի նշանի վրա նստած էր, դա քո՞ կադրերն են:

_ Այո: Ես հարցազրույց եմ վերցրել նրանից:

_ Ես, ճիշտն ասած, Վարդանին գիտեի, և երբ այդ կադրերը տեսա, ասացի՝ հլը թիթիզին նայի, բայց նախանձով ասացի, որովհետև կուզենայի նրա կողքի այդ տառերից մեկի վրա ես նստած ծխելուց լինեի:

_ Դուք կարճն եք նայել. ես մի 5 րոպե հետը խոսում եմ՝ ներքևից հարցեր եմ տալիս:

_ Այո, ես կարճն եմ նայել:

_ Ես օրիգինալը քեզ կնվիրեմ անձնական արխիվիդ համար:

_ Շնորհակալ եմ:

_ Բաներ կան, որ չեմ հրապարակում տարբեր պատճառներով:

            Իսկ ամենածանրը անձնականում եղել է այն, որ տղաս 12 տարեկանում կորավ, և նրան գտա 3 ամիս անց կոնտուզիայով. Գավառի թալիշ ջոկատի հետ գնացի, առաջին գծից գտա: Հիմա տղաս հաշմանդամ է:

            _ Այսինքն՝ նա տնից փախել էր, որպեսզի պատերազմի՞ն մասնակցեր:

            _ Այո, եկել էր իմ հետքերով: Այն տարիներին ես խելագարվել էի, բայց դրանից հետո միշտ՝ մինչև այս պահը հպարտ եմ: Ինձ հետ մի աղջիկ էլ բերեցի, որ գտա Գյումրիի Փափախան շրջանից: Իսագուլովն էր այն ժամանակ ներքին գործերի նախարար, և ցուցակը դրեց իմ դիմաց. 14 այդպիսի երեխաներ կային՝ 13-14 տարեկան: Ես շատ եմ շրջել Ղարաբաղում, և ցուցակն ունեմ անչափահաս զոհվածների՝ 12, 13, 14, 15, 16, 17 տարեկան, մի ընտանիքից 2 անչափահաս: Մարտունու շրջանում, երբ որ դաշնակցական հետախույզ կոմիսարը զոհվեց, հետո զոհվեց 17 տարեկան տղան, հետո զոհվեց 12 տարեկան տղան՝ մյուս եղբոր ձեռքերի մեջ: Ես զգայացունց բաներ չեմ ասում, ես ասում եմ փաստը: Այդ տղան հենց հիմա ողջ է. չեմ ուզում անուններ տալ: Եվ նա ինքնասպան էր լինում, երբ 12 տարեկանը զոհվեց: Հայի այդ հանճարեղ մաքառումները ես տեսել եմ, դրա շնորհիվ եմ հիմա հանգիստ ապրում:

            _ Ես Տողի դպրոցի տնօրեն Վիգենի հետ մի անգամ ընդհարում եմ ունեցել, երբ տեսա, որ նրա 12-13 տարեկան երեխաները զինված են: Ես կարծում եմ, որ մեղք է ոչ թե երիտասարդներին, այլ երեխաներին օգտագործել կռվի դաշտում: Վիգենի հետ ընդհարվեցի, բայց նա մի բան ասաց, և ես ստիպված համաձայնվեցի: Ասաց. «Որ թուրքը գա, չի հարցնելու՝ տղա ջան, դու 10 տարեկան ես, թե՞ 16. երկուսի գլուխն էլ կկտրի»: Մինչև դա վիճում էինք, նա մանկավարժ էր, ես փորձում էի իմ տեսակետը բացատրել, նա՝ իրենը: Եվ նման երեխաներ գոնե Ղարաբաղում շատ կային:

            _ Շատ կային: Աշոտ Ղուլյանի վաշտը՝ երեխաների վաշտը:

            _ Երեխաներ չէին, երիտասարդներ էին:

            _ Ներողություն: Մենք խոխա էինք ասում, այդ իմաստով: Հարգանք նրանց:

            _ Այդպես երիտասարդների սկզբից ջոկատ, հետո գումարտակ, ավելի ուշ՝ ազգային լեգեոն էր, որը «Клуб юных десантников»-ի հիման վրա…

            _ Այո, Դավիթ Ամալյանն այդտեղից էր:

            _ Նկարիչ Մուկուչը:

            _ Նկարիչ Մուկուչը… Իմ լավ ընկերներն են:

            _ Լավ: Այս ինչ-որ տեղ երիտասարդների պայծառ նոտայի վրա այս հաղորդումն էլ ավարտենք: Այս հաղորդման ընթացքում լսում էիք սցենարիստ, ռեժիսոր Սամվել Թադևոսյանի պատմածը:







ԹԱՐՄ ՈՒՂԵՂՈՎ
23Հունիս
Բեռնեք Հայկական Լրատվական Ռադիոյի հավելվածները այստեղ՝
website by Sargssyan